“Ga eerst werken!” – Over arbeidsethos en de geest van het kapitalisme

31 augustus 2022

Bij de beantwoording van de vraag hoe de kapitalistische moderniteit zich in Centraal-Europa kon doen gelden, hield het initiatief “Geschiedenis en Verzet” in Duitsland zich onder meer bezig met Max Webers werk over de geest van het kapitalisme. Zijn stellingen en de discussie die op basis van zijn analyse is ontstaan, worden hier in delen gedeeld.

Het feit dat mensen sociaal worden afgemeten aan hun beroep en inkomen vinden wij onjuist, maar het is een bittere realiteit. Zelfdiscipline op het werk accepteren we – met een beetje hulp van het arbeidsbureau – alsof het bij het spel hoort. De minachtende opmerkingen en vernederingen raken ons, al willen we ons niet echt laten afmeten aan onze concurrentiepositie op de arbeidsmarkt. Maar welke maatschappelijke ontwikkelingen hebben tot deze ideeën geleid? Waar komt deze arbeidsethos vandaan, met zijn specifieke waarden en moraal, die ook kan worden omschreven als de geest van het kapitalisme, die bijna natuurlijk lijkt? Velen hebben deze vraag onderzocht en de sociale veranderingen in waarden, productiewijzen en machtsstructuren in de samenleving in een historische context geplaatst. Max Weber was een van hen. Zijn werk kan enkele gedachten bijdragen aan een kritische analyse van de mentaliteiten van vandaag en hoe deze zich hebben ontwikkeld.

De ontwikkeling van de protestantse ethiek speelde een belangrijke rol bij de handhaving van het kapitalisme als mentaliteit en hegemoniesysteem in Europa in de 16e eeuw. Het veranderde niet alleen een religieus wereldbeeld achter de kerkdeuren, maar verstoorde ook de sociale omstandigheden en daagde de seculiere orde uit. Het was nauw verweven met opstanden van de boeren tegen feodale onderdrukking en zocht naar nieuwe verklaringen die verder gingen dan de katholieke interpretaties van de wereld. Het droeg de erfenis van eeuwen van ketterse (1) en boerenstrijd verder in zich. Maar tegelijkertijd gaf het ook vorm aan de vorming van het burgerlijke subject en de daarmee verbonden ethiek en mentaliteit. Abdullah Öcalan verwijst naar dit verband in zijn analyse van de kapitalistische beschaving, die na de Romeins-Griekse beschavingsfase haar volgende hoogtepunt bereikte in de centra van het protestantisme, de handelssteden Amsterdam en Londen. Hoe de bewering van het kapitalisme als hegemonisch systeem verweven is met de ontwikkeling van een protestantse ethiek, wordt geanalyseerd door Max Weber in zijn werk “The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism”. Öcalan is het met Weber eens in zijn analyse dat het protestantisme de weg vrijmaakte voor het kapitalisme. Of het protestantisme deze rol speelde uit een kracht van zijn eigen moraliteit of uit een zwakte in morele principes, wordt echter anders beoordeeld. In tegenstelling tot Weber ziet Öcalan het protestantisme als een zwakke religie waarin moraliteit het zwakst is in vergelijking met andere denominaties van het christendom. Deze andere evaluatie komt voort uit een ander concept van sociale moraliteit en de daarmee samenhangende beoordeling van de kracht of zwakte ervan in het protestantisme.

In het historische proces leidt het protestantisme tot twee wederzijds invloedrijke ontwikkelingen: de verdere vernietiging van de sociale moraal en daarmee de verzwakking van sociale krachten en tegelijkertijd verdieping en penetratie van de geïndividualiseerde mens met macht.

Moraal: de huidige staat van de samenleving

Als we sociale moraal begrijpen als een systeem van het collectieve geweten van de samenleving, d.w.z. waarden die de basis vormen om überhaupt over de samenleving te kunnen spreken, zoals solidariteit, wederzijdse hulp, verbondenheid met de natuur, een gemeenschapsleven dat zichzelf zin kan geven , dan zijn deze in de protestantse ethiek veel minder ontwikkeld dan in andere denominaties. Alleen in deze zin, vanuit dit perspectief, is het begrijpelijk dat de protestantse ethiek of moraal, ondanks hun diepe inscriptie in het individu en de penetratie van de ‘wereldse’ levensgebieden, als zwak moet worden opgevat. Want de ethiek waarover het protestantisme spreekt, de waarden die het protestantisme tot morele deugd heeft verheven, zijn het tegenovergestelde van een intacte samenleving in de beschreven zin. Het zijn deze waarden, volgens Weber en Öcalan, die de basis hebben gelegd voor de vestiging van het kapitalisme als een hegemoon systeem.

Maar we kunnen hier niet per se spreken van het protestantisme. Ook al speelde het lutherse protestantisme een beslissende rol in de reorganisatie van de kerk, het zijn andere protestantse tendensen die meer beslissend hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van de geest van het kapitalisme, zijn hegemonie en de vorming van het burgerlijke subject – de middenklasse. Het zijn juist de bekentenissen die in Engeland opkwamen, zoals het puritanisme (2), en de verspreiding ervan in de Engelse koloniën, evenals het piëtisme (3), dat vooral aanwezig is in Centraal-Europa, en niet in de laatste plaats het calvinisme (4), dat zijn in deze context de dragers en pioniers geweest.

De deugden en waarden die terug te vinden zijn in het calvinisme, puritanisme, piëtisme en de wederdopers (5) worden gekenmerkt door het handelen van het individu in relatie tot het “hier en nu” (6). Dit zijn kwaliteiten als ijver, stiptheid, bescheidenheid, voorzichtigheid, nuchterheid en rationaliteit voor economisch voordeel in het beroepsleven… kortom een ​​ascetisch leven tot eer van God. Maar de deugden en ook ideeën van het ascetische leven zijn al te vinden in eerdere fasen van sociale beschavingen, d.w.z. de specifieke geest van het kapitalisme kan hiermee niet alleen worden gerelateerd. Het verschil is de ontwikkeling naar een systeem van deze ethische opvattingen en een arbeidsethos, die uiteindelijk zijn religieus-protestantse verklaringskader en manier van leven verliet en zich kon handhaven in de hegemonische kapitalistische mentaliteit. In deze mentaliteit is de nieuwe God geld, waarvan het verwerven een doel op zich wordt.

De “zaligverklaring” van elke persoon in de “roeping”

De term “beroep” heeft een speciale betekenis. Het protestantse lutheranisme heeft er de basis voor gelegd, maar het zijn andere tendensen binnen het protestantisme die het hebben gemaakt tot wat we vandaag tegenkomen. Luther benadrukte de professie als plichtsvervulling op aarde, maar omwille van God. Op deze manier verstevigde hij de situatie van de werkende massa’s en liet ze achter in de staat waarin ze gered zouden worden. Maar zelfs bij Luther betekende dit niet een traditionalisme te leven waarin mensen slechts zoveel werken als ze nodig hebben en niet meer. Waarin de mogelijkheid om minder te werken aantrekkelijker was dan meer verdienen. Met zijn nieuwe arbeidsethos stak hij niet alleen de opstandige boeren in de rug die precies zo’n idee van werk hadden en die de last van hun uitbuiting niet wilden dragen. Hij maakte niet alleen de weg vrij voor een nieuwe middenklasse die op zoek was naar vooruitgang, maar hij hield ook vast aan de feodale orde waarin de boer zich nu nog meer toegewijd aan zijn beroep moest wijden. En net zoals de klassenverhouding deel uitmaakt van deze door Luther gepropageerde feodale orde, zo is ook de genderverhouding: de vrouw als subject en eigendom van de man. Benadrukt moet worden dat de strijd tegen de werkende idee van het traditionalisme in de bovengenoemde zin en de handhaving van de patriarchale orde niet gemakkelijk was. De vele weerstanden van de boeren, ambachtslieden en ketterse vrouwenbewegingen getuigen hiervan. Hoewel Weber benadrukt dat dit nieuwe idee nauwelijks stand kan houden, vooral tegen de manier van leven en mentaliteit van vrouwen, zijn we toch een antwoord verschuldigd op de vraag naar de redenen hiervoor en de betekenis ervan voor de samenleving. Als we begrijpen dat vrouwen een belangrijke rol speelden in de structuur van prekapitalistische samenlevingen, dan kunnen we enerzijds hun verzet en anderzijds de ernst van de aanvallen op hen verklaren.

Veel meer dan het lutheranisme hebben andere protestantse bewegingen het “beroep” nieuw leven ingeblazen. In de vervulling in het beroep en in het economische succes ervan ligt de hoop door God gekozen te worden voor het eeuwige leven. Alleen al de kans op een goede zakelijke of loopbaanontwikkeling is het moment waarop Gods verkiezing zich kan uiten. En deze kans om er het beste van te maken niet aangrijpen is in strijd met de ethiek van de goede christen. Al deze economische winst en rijkdom is niet voor persoonlijk genot, maar uitsluitend voor de glorie van God. Maar er is ook niets mis met het comfort van economisch succes, zolang het niet de drijfveer voor actie wordt. Dit genieten mag niet leiden tot luiheid of tot rust op rijkdom en jezelf laten gaan. Maar de verleiding om je over te geven aan wereldse genoegens, luxe en rijkdom is groot. Ze zijn de uitdrukking van de “natuurlijke staat” van de mens met al zijn driften, lusten en emotionele gevoelens en verlangens, waarvan de mens zich moet bevrijden. Volgens de puriteinen zou ook seksualiteit alleen beoefend moeten worden voor de glorie van God, voor de groei van gelovige mensen. Maar er is een remedie voor alle verleidingen: dieet, koude baden en vooral hard werken op de werkplek, zijn het medicijn van de puriteinen tegen religieuze twijfels. Wat nodig is, is een ascetische zelfdiscipline van het burgerlijke zelf voor het eigen voordeel. Het lijkt begrijpelijk dat ideeën van christelijke naastenliefde daarin of in geconsumeerde vorm weinig of geen plaats vinden. De kleding van de katholieke monnik werd opgevat als een egoïstische uiting van onvriendelijkheid en ontsnapping aan wereldse plichten. Alleen in het wereldse professionele werk komt de liefdadigheid tot uiting, want – volgens het nieuwe economische paradigma – “als iedereen aan zichzelf denkt, dan zal aan iedereen gedacht worden”.

Een belangrijke vraag voor het religieuze leven van mensen was of ze door God waren uitverkoren of niet. Dit is de kwestie van de “leer van het heil”, van het lot tot het eeuwige leven – voor anderen tot de eeuwige dood. In tegenstelling tot het katholicisme is er in het calvinisme, onder de puriteinen en piëtisten, evenals in de religieuze praktijk van de wederdopers, geen belijdenis, geen vergeving, geen kerk meer die alle zonden kan vergeven en een plaats in het paradijs kan veiligstellen. God wordt niet langer bemiddeld door de Kerk en haar sacramenten, leringen, dogma’s en verlossingen. Het is de eenvoudige demystificatie van religie. Het enige dat overblijft is het ascetische leven tot eer van God en de aanwijzingen dat ze Gods uitverkorenen zijn, wat echter geen garantie is waarop de mens kan rusten.

Maar wat te doen met de vele twijfels over een zelf die binnenin bestaan? Zelfs zij moeten niet worden gedacht, laat staan ​​geformuleerd, want het is de twijfel aan God die door hen spreekt. En een ware christen twijfelt niet aan God. Maar daarmee bevindt de mens zich in een diep isolement, alleen met zichzelf in onenigheid. Er is geen plek waar ze kan afkoelen, haar twijfels kan formuleren en dan verlossing kan vinden. Dit is de oorsprong van de persoonlijkheden van de burgerlijke klasse aan het begin van het kapitalisme als een hegemonisch systeem. Het zijn de uiterlijk zelfverzekerde heiligen, de rationele puriteinse kooplieden, die in hun rusteloze professionele werk zekerheid krijgen over hun staat van genade en alle twijfel wegnemen – de zelfverzekerden in hun onderdanigheid.

Het protestantisme, vooral de stromingen van het calvinisme, piëtisme en puritanisme, trok het ascetische leven uit het beperkende katholieke pad van de non of monnik en gooide het in het innerlijke, morele beroepsleven. Maar deze ascese bepaalde niet alleen het beroepsleven, maar, dit is beslissend, vormde de hele levensstijl van een nieuwe klasse en daarmee een moderne orde, gebaseerd op de industriële productie die in deze tijd opkwam en sterk groeide. Toen de orde eenmaal was gevestigd, werd iedereen – sommigen meer, sommigen minder – erin geboren.

Een nieuwe geest in handel, staat en wetenschap

Het is geen toeval dat we juist in de nieuwe machtscentra van de 16e en 17e eeuw de ontmoeting vinden van een nieuwe geest van kapitalisme, wetenschap en staat. Deze centra waren de handelssteden als Amsterdam en Londen, waar de beschaving de weg vrijmaakte voor de kapitalistische moderniteit. En dat op een moment dat de religiositeit van de katholieke kerk aan legitimiteit verloor en de vrije steden onder druk stonden van koninkrijken en vorstendommen.

Een nieuwe vorm van militaire en bureaucratische organisatie tot een natiestaat verzekerde de belangen van deze zich ontwikkelende burgerlijke klasse in Amsterdam. Hierdoor kwam de Nederlandse natiestaat op den duur op de proppen tegen het Spaanse of Habsburgse rijk en het Franse koninkrijk. De basis werd gelegd voor een nieuwe vorm van oorlog en leger, meer bureaucratisch, gedisciplineerd en technologisch geavanceerder dan enig eerder leger. Deze nieuwe methoden zorgden niet alleen voor de verdediging van Nederland tegen de omringende rijken, maar werden ook veel gebruikt in de Europese koloniën en het onderdrukken van opstanden daar. Deze nieuwe geest kwam ook tot uitdrukking in wetenschap en kunst. Rembrandts schilderijen spreken ervan – de zelfverzekerde gezichten van Amsterdamse kooplieden onthullend, niet in praal, maar in bescheidenheid, niet in overdreven en geïdealiseerde schoonheid, maar in hun authenticiteit.

De natiestaat weerspiegelt de veranderende vorm van macht, zoals we die in de protestantse bewegingen aantreffen, in tegenstelling tot het katholicisme. Macht als uiterlijke kracht, boven alles staande, druk uitoefenend en gehoorzaamheid eisend, wordt in het protestantisme een indringende kracht die van binnenuit het individu steeds weer om haar discipline vraagt. Dit is precies wat we ook kunnen zien in de natiestaat, die de sociale macht verdiept en tegelijkertijd verbreedt, die economische en militaire uitbuiting verenigt met de ideologische hegemonie van de nieuwe positivistische wetenschappen.

Het burgerlijke subject in ons

Om te illustreren hoe de geest van het kapitalisme zich uitte, beginnend maar los van het protestantisme, verwijst Max Weber naar enkele gedachten van Benjamin Franklin. Franklin zelf werd nog steeds beïnvloed door het puritanisme in zijn ouderlijk huis, maar hij formuleerde een burgerlijke arbeidsethiek zonder de verwijzing naar religieuze waarden voort te zetten. Met hem was de God al naar de aarde gekomen in de vorm van geld.

Tegenwoordig hebben veel mensen vaak geen directe band met het protestantisme of het katholicisme. Ze groeiden op in gezinnen waarin mensen misschien met Kerstmis naar de kerk gingen. Niet gelovig zijn leidt tot de verkeerde overtuiging dat de kerk geen invloed meer heeft op persoonlijkheden. Als we Webers gedachte volgen, is religieus bepaalde arbeidsethiek in de loop van de tijd sociaal veralgemeend geworden, over generaties, klassen en regio’s. Het is door socialisatie dat deze ethiek zich in al onze persoonlijkheden en mentaliteiten inschrijft en elke dag sociaal wordt gereproduceerd, ook door en in onszelf.

Vooral in de middenklasse kennen we het argument ‘eerst aan het werk’ maar al te goed. Het drukt uit wat het protestantisme, door zijn verschillende tendensen, in onze mentaliteit heeft gebracht. Werk en inkomen zijn de beslissende factor, niet de mate waarin iemand al dan niet bijdraagt ​​aan een gezond, voldaan, vrij en gelukkig sociaal leven. Werk is morele waarden ontgroeid, het is alleen een waarde geworden. Het is een doel op zich geworden, het centrum van het individuele en sociale leven. Vooral in tijden van neoliberalisme werden deze kenmerken tot het uiterste doorgevoerd. Zelfdiscipline, optimalisatie, het goddelijke karakter van geld… Maar het is geen verwachting die ons van buitenaf wordt opgelegd, maar een zelfbeeld dat vervuld wil worden. Als het niet wordt vervuld, is het de schaamte die ook bij het individu zelf wordt gelegd. Als men daar alleen staat zonder zijn sociale taak, zijn beroep, eerder zijn roeping, dan zal zijn plaats en zijn rol in de samenleving worden geschokt. Uit deze onzekerheid ontstaat het zelfbeeld van de eigen nutteloosheid en waardeloosheid in en voor de samenleving.

Het is vaak alleen in tegenstelling tot samenlevingen waarin deze vorm van kapitalistische geest zich niet in zijn volle kracht heeft kunnen vestigen, dat we zien hoe diep deze ideeën zich in onze persoonlijkheid hebben gegrift. De kapitalistische vorm van uitbuiting en macht is doorgedrongen tot in alle poriën van de samenleving en haar manier van leven. En ze stoppen niet bij onze persoonlijkheden. Het wordt weerspiegeld in de benaderingen van politiek werk, ook al is het doel niet een goed loon of economisch voordeel, maar sociale bevrijding. Ook wij reproduceren de ideeën en het gedrag van een hardwerkend, stipt, bescheiden, nuchter en rationeel karakter, gecombineerd met het gevoel niet “genoeg” te doen in het licht van de catastrofale realiteit van deze wereld. Niet zelden wordt, vanuit een zelfkritische houding van het willen overwinnen van de kapitalistische mentaliteit, de afschaffing van deze ethiek geprobeerd in zijn tegendeel: hedonisme en vrijblijvendheid. Noch in reproductie, noch in zijn tegendeel, zullen we een emancipatorische weg vinden. Onze weg is een derde weg: betrouwbaarheid, bescheidenheid, zelfdiscipline en bedachtzaamheid, gecombineerd met een diepe liefde voor mensen en onszelf, met empathie en emotionele verbondenheid en met plezier in wat we doen. Een persoonlijkheid die met inzet, toewijding en innerlijke strijd altijd op zoek is naar de oplossing van maatschappelijke problemen – en dus op zoek naar vrijheid en sociale waarheid.

Maar ook al heeft de geest van het kapitalisme zich inmiddels los van het protestantisme uitgedrukt, er blijft nog veel open, als we de vraag willen beantwoorden welke betekenis religie in het algemeen, de protestantse tendensen in tegenstelling tot het katholicisme in het bijzonder, hadden en hebben voor de Duitse samenleving. Het is essentieel om na te gaan hoe de maatschappelijke rol en betekenis van de vrouw in de verschillende religieuze stromingen tot uiting is gekomen en nog steeds komt. En vinden we, historisch en nog steeds, een regionaal verschil in levenshouding, in de kapitalistische geest, dat kan worden geconcludeerd uit de regionaal verschillende implementatie van het protestantisme en zijn bewegingen?

Protestantisme in de stroom van democratische beschaving

De Reformatie is een van de golven van de rivier van de democratische beschaving die zich voortdurend een weg baant door de geschiedenis en nooit volledig is en kan worden gestopt door macht en overheersing. Deel uitmaken van de democratische beschaving betekent niet vrij zijn van tegenstellingen. Het betekent aandringen op mens zijn, de fundamentele waarden van samenlevingen verdedigen en zo het erfgoed van degenen die strijden voor vrijheid bestendigen.

De Reformatie, veroorzaakt door de eeuwenlange strijd van ketterse bewegingen, vertegenwoordigt een moment in de lange geschiedenis van democratische krachten in de stroom van democratische beschaving. De ketterse bewegingen herinnerden aan het christendom van de armen als basis voor een revolutionair ontwaken in verband met de strijd van de boerenbevolking.

Maar grote delen van de protestantse bewegingen, vooral de politieke lijn rond Luther, vestigden net nieuwe machtscentra tegen de katholieke keizer en paus. Het waren de vorsten die zich uit eigen belang aan de macht van Luther sloten en de sterkste tegenstanders werden van die protestantse bewegingen die de wereldse orde van heerschappij en onderdrukking niet langer accepteerden. En zoals zo vaak in de geschiedenis bundelden verschillende, soms concurrerende machtscentra hun krachten in het licht van de sociale revolutie van onderaf. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het bondgenootschap tegen de boerenopstanden en tegen de maatschappelijke rol van vrouwen verder reikte dan alle tegenstellingen tussen protestantisme en katholicisme.

Ook al hadden, en dat is geen toeval, bijna geen vrouwen een leidende rol in het protestantisme, toch speelden ze een centrale rol binnen de ketterse bewegingen in de zoektocht naar een vrij christendom op basis van sociale waarden. Conventies van de begijnen, die zich over vele landen in Europa hadden verspreid, getuigen van deze invloed en de kracht van hun waarden en levenswijzen, en legden eerst de basis voor wat we nu de Reformatie noemen. Maar ze slaagden er niet in om hun waarden en economische structuur te verdedigen tegen de aanvallen van de heersende patriarchale orde. De brutaliteit waarmee deze aanvallen werden uitgevoerd, is te zien aan de vervolging van heksen. Met deze vrouwen, die als heksen werden vervolgd en uitgeroeid, werd geprobeerd een sociale cultuur en haar waarden te vernietigen. Deze cultuur leefde vanuit een economisch traditionalisme, een verbinding met de natuur en de samenleving, vanuit een geloof in de heiligheid en vitaliteit van de natuur. De holistische relatie met de wereld was dus in tegenspraak met een nieuw opgerichte patriarchale en kapitalistische machtsorde.

Het is niet de discussie over de kwestie van het bestaan ​​van God volgens welke revolutionaire bewegingen hun relatie tot religie en religieuze bewegingen zouden moeten definiëren. Religie moet worden begrepen als een sociale realiteit, als een denkstructuur om de wereld te verklaren. Deze betekenis van religie maakt het noodzakelijkerwijs een onderwerp van een revolutionaire samenlevingsveranderende theorie en praktijk. En net zoals religieuze verklaringen de basis legden voor de kapitalistische geest, zo gaven deze verklaringen aanleiding tot revolutionaire bewegingen zoals het vroege christendom, Begijnenconventies en bevrijdingstheologische bewegingen aan de kant van antikoloniale strijd. De vraag is daarom niet of, maar hoe religieuze bewegingen die zich willen bevrijden van macht en overheersing, deel gaan uitmaken van het ontwaken in de democratische moderniteit.

Het ontwaken tot democratische moderniteit kan alleen gebaseerd zijn op een sterke moraal die gericht is op de samenleving en niet op macht en winst. Een sterke moraliteit die sociale krachten beschermt tegen het deel gaan uitmaken van de macht. Een moraal die aansluit bij wat de samenleving is: wederzijdse hulp, solidariteit, vrijheid, gelijkheid en democratie.

 

  1. Ketterij (“beschouwing”, “school”) is een uitspraak of leerstelling die in tegenspraak is met kerk-religieuze geloofsprincipes. Een ketter is een vertegenwoordiger van ketterij.
  2. Het puritanisme was een bijzonder effectieve beweging van de Reformatie van de 16e tot de 17e eeuw. Vooral in Engeland, Schotland en vanaf 1629 in “New England” had het een grote aanhang. De term “puritein” komt van het woord “zuivering”. Bijzonder kenmerkend voor het puritanisme is de totale afwijzing van alle religieuze ceremonies en kerkelijke hiërarchie die tussen de gemeenschap en God stond. Zijn karakter wordt gekenmerkt door een pessimistisch en illusieloos individualisme dat niemand anders vertrouwt dan God. Tegelijkertijd volgen de puriteinen, we volgen Janet Biehl’s opmerkingen over de Citizens’ Assemblies: “Toen ze zich na 1629 in New England vestigden en steden stichtten waar er voorheen geen bestonden, breidde die religieuze autonomie zich uit tot de burgerlijke wereld in de vorm van politieke autonomie ”. Daarmee legden ze de basis voor een belangrijke vorm van sociaal zelfbestuur. (Janet Biehl: “Citizens’ Assemblies, From New England to Rojava”, in Challenging Capitalist Modernity II. De kapitalistische moderniteit ontleden – Democratisch confederalisme opbouwen)
  3. In de tweede helft van de 17e eeuw ontwikkelde zich vanuit de Reformatie de piëtistische beweging in Duitsland. Kenmerkend voor het piëtisme is de innerlijke strijd tussen de emotionele kant van het religieuze leven en rationele ascese. Verbonden met deze emotionele kant was het verlangen om de “gemeenschap met God in zijn zaligheid” al in deze wereld te proeven en niet te wachten op een oneindig hiernamaals. De rationele kant behield echter in principe de overhand, ook al was deze minder uitgesproken, b.v. bij het calvinisme. En zo bleef ook het werk het beslissende ascetische instrument voor de genade van God, die zijn volk zegent door succes in het beroepsleven.
  4. Calvinisme verwijst naar de theologische leer van Johannes Calvijn, die aan het begin van de 16e eeuw leefde. In tegenstelling tot het protestantisme van het lutheranisme, was het calvinisme bijzonder effectief buiten het huidige geografische gebied van Duitsland. In tegenstelling tot het lutheranisme verving het calvinisme de emotionele benadering van religie door een strikte zelfbeheersing en regulering van het religieuze leven.
  5. De wederdopersbeweging ontwikkelde zich aan het begin van de 16e eeuw. Het hoogtepunt is te zien in de controle over de stad Münster in de jaren dertig van de 16e eeuw. In tegenstelling tot andere protestantse stromingen wordt de verwijzing naar het vroege christendom gekenmerkt door de concrete verwijzing naar het leven van Christus en de discipelen. Deze discipelen dienen als een model voor de manier van leven. Al het wereldse wordt vermeden en alle eerbied is God alleen te dienen. Door dit te doen, kan elke individuele gelovige een verbinding tot stand brengen met de Heilige Geest, wat gepaard gaat met een radicale verwerping van alle leerstellingen van het lijk van de Kerk. En met deze afwijzing vertrouwt de wederdopersbeweging volledig op een innerlijke controle van de persoon.
  6. De wederdopersbeweging ontwikkelde zich aan het begin van de 16e eeuw. Het hoogtepunt is te zien in de controle over de stad Münster in de jaren 1530. In tegenstelling tot andere protestantse stromingen wordt de verwijzing naar het vroege christendom gekenmerkt door de concrete verwijzing naar het leven van Christus en de discipelen. Deze discipelen dienen als een model voor de manier van leven. Al het wereldse wordt vermeden en alle eerbied is God alleen te dienen. Door dit te doen, kan elke individuele gelovige een verbinding tot stand brengen met de Heilige Geest, wat gepaard gaat met een radicale verwerping van alle leerstellingen van het lijk van de Kerk. En met deze afwijzing vertrouwt de wederdopersbeweging volledig op een innerlijke controle van de persoon.