- Noord-Koerdistan
Voor het Justitiepaleis in de Noord-Koerdische metropool Amed (tr. Diyarbakır) is de „Wake voor gerechtigheid en herdenking van vrouwen” van start gegaan. Het netwerk tegen geweld in Amed wil daar tien weken lang de vermoorde vrouwen en onopgehelderde sterfgevallen herdenken, lopende rechtszaken volgen en de verantwoordelijkheid van de staat bij het voorkomen van patriarchaal geweld aan de orde stellen. Bij de start droegen de deelneemsters foto’s van vermoorde vrouwen en een spandoek met de tekst „Vrouwen houden een wake voor gerechtigheid en herdenking“. Vertegenwoordigers van talrijke politieke partijen en maatschappelijke organisaties namen deel aan de actie. De gezamenlijke verklaring werd voorgelezen door advocate Cansel Talay.
Systematische bedreiging van het leven van vrouwen
De vrouwen waren bijeengekomen omdat ze weigerden te vergeten en te zwijgen, terwijl vrouwen door mannen worden vermoord en deze sterfgevallen als „zelfmoord“, „ongeluk“ of „verdacht“ in het duister worden gelaten. „Wanneer het leven van een vrouw wordt beëindigd, wordt haar ook een hele toekomst ontnomen die ze had kunnen leiden“, verklaarde Talay. Vrouwen zijn geen cijfers, dossiernummers, krantenkoppen of statistieken. Het netwerk omschreef de systematische bedreiging van hun leven als vrouwenvernietiging en als een gevolg van patriarchale heerschappij, straffeloosheid en een door mannen gedomineerde orde die aanspraak maakt op het leven van vrouwen.
Gerechtigheid moet beginnen voordat vrouwen worden vermoord
De wake koppelt herdenking nadrukkelijk aan de roep om preventie. Gerechtigheid mag niet pas na de dood van een vrouw beginnen met de bestraffing van de dader. Vrouwen moeten worden beschermd zolang ze leven. Aangiften van geweld moeten door de bevoegde autoriteiten serieus worden genomen, beschermingsmaatregelen moeten daadwerkelijk worden uitgevoerd en verdachte sterfgevallen moeten grondig worden onderzocht. Daarbij formuleerde het netwerk een centraal uitgangspunt voor de aanpak van onopgehelderde sterfgevallen van vrouwen: „Verdachte dood is geen benaming voor een doodsoorzaak. Het is de benaming voor een vermoeden dat de opsporingsinstanties moeten wegnemen.“ Als een sterfgeval als zelfmoord of ongeval wordt behandeld voordat al het bewijsmateriaal is veiliggesteld en geëvalueerd, wordt het vermoeden niet weggenomen. „In plaats daarvan blijft de waarheid in het duister en kunnen de verantwoordelijken ongestraft blijven.“
Acht namen om niet te vergeten
Elke week dat de wake plaatsvindt, moeten de verhalen van vrouwen in het collectieve geheugen worden vastgelegd. Bij de start herdacht het netwerk acht vrouwen uit verschillende steden: Ayfer Çakmak, Fatma Çiğil, Betül Arık, Nalan Temelkıran, Buse Akgün Gök, Özlem Gültekin Çelik, Zekiye Can en Gökçe Alkan. Zij staan symbool voor talrijke andere gevallen. De wake herdenkt zowel vrouwen die de afgelopen weken zijn vermoord of onder verdachte omstandigheden om het leven zijn gekomen, als gevallen waarin de zoektocht naar waarheid en gerechtigheid tot op de dag van vandaag voortduurt.
De moord op Ayfer Çakmak
Een van hen is de 32-jarige Ayfer Çakmak uit Amed. Zij werd op 25 september in Rezan (Bağlar) doodgeschoten. Haar echtgenoot Osman Çakmak werd in het kader van het onderzoek gearresteerd en in voorlopige hechtenis genomen. Volgens informatie die openbaar is geworden, zou Ayfer Çakmak vooraf zelfs geen toestemming hebben gekregen om het huis te verlaten. Het netwerk eist dat niet alleen de directe omstandigheden van haar dood, maar ook het voorafgaande geweld grondig worden onderzocht. „Een huwelijk geeft geen enkele man het recht om te beschikken over het lichaam, de wil of het leven van een vrouw“, aldus de verklaring.
Vermoord bij een poging om een eigen leven te leiden
Verschillende van de in de inleiding genoemde gevallen laten zien hoe gevaarlijk scheidings- en echtscheidingssituaties voor vrouwen kunnen zijn. De 37-jarige Fatma Çiğil werd op 27 september in Körfez, in de provincie Kocaeli, gedood tijdens een gewapende aanval. Haar gescheiden echtgenoot, Ibrahim Çankaya, werd als verdachte aangehouden. Het netwerk herinnerde eraan dat geen enkele vrouw aan geweld mag worden blootgesteld omdat ze uit elkaar is gegaan of gescheiden is en haar eigen leven wil bepalen.
Buse Akgün Gök was 26 jaar oud en moeder van twee kinderen. Ze werd op 17 september voor een school in Ankara-Etimesgut, waar ze haar kind wilde ophalen, aangevallen door de man van wie ze wilde scheiden. Na zeven dagen in het ziekenhuis overleed ze op 24 september aan haar verwondingen. Haar dood onderstreept de noodzaak van een bindend risicobeoordelingssysteem bij scheiding, echtscheiding, doodsbedreigingen, stalking, overtredingen van beschermingsbevelen en eerder gepleegd geweld. Het netwerk eist een consequente toepassing van de wet ter bescherming tegen geweld nr. 6284 en maakt duidelijk: wanneer autoriteiten op de hoogte zijn van een concreet gevaar en een vrouw toch niet beschermen, moet ook hun verantwoordelijkheid worden onderzocht.
Wanneer een ‘natuurlijke dood’ vragen oproept
Naast feminicide staan onopgehelderde sterfgevallen centraal tijdens de wake. Daartoe behoort de dood van de 48-jarige gynaecologe Özlem Gültekin Çelik in Izmir. Aanvankelijk werd op 14 augustus uitgegaan van een hartaanval. Nadat er twijfels waren gerezen over de doodsoorzaak, werd een onderzoek ingesteld. Bij de autopsie werd een hoge dosis van het verdovingsmiddel propofol vastgesteld. Op 2 oktober werden in het kader van het onderzoek vijf verdachten aangehouden.
„Juist dergelijke gevallen laten zien waarom een verdachte dood niet overhaast in een bepaalde richting mag worden geïnterpreteerd”, verklaarde het netwerk. De roep om opheldering betekent niet dat er vooruitgelopen wordt op een doodsoorzaak, maar dat alle mogelijkheden wetenschappelijk, onafhankelijk en doeltreffend moeten worden onderzocht. „Het vermoeden mag niet het einde van het onderzoek zijn, maar moet het begin ervan zijn.“
Ook werd stilgestaan bij Zekiye Can. De 47-jarige vrouw werd op 1 oktober dood aangetroffen in haar woning in Qoser (Kızıltepe). Haar lichaam werd onderworpen aan een autopsie om de doodsoorzaak vast te stellen; de zaak wordt onderzocht als een verdacht sterfgeval. Voor dergelijke gevallen eist het netwerk een bindend, gendersensitief onderzoeksprotocol. Procedures mogen niet worden afgesloten zolang de mogelijkheid van een feminicide of het tot zelfmoord drijven niet is uitgesloten.
Niet alleen de daders moeten verantwoording afleggen
Met de wake wordt de aandacht daarom niet alleen gericht op de directe daders, maar ook op de overheidsinstanties die verantwoordelijk zijn voor bescherming en onderzoek. Als een vrouw aangifte heeft gedaan van geweld, bescherming heeft gezocht of al een beschermingsbevel heeft gekregen en vervolgens wordt vermoord, kan de vraag naar de verantwoordelijkheid niet beperkt blijven tot de dader. Ook ambtenaren die op de hoogte waren van een gevaar en geen noodzakelijke beschermingsmaatregelen hebben genomen, moeten ter verantwoording worden geroepen. „Deze vrouwenlevens waren veel meer dan overlijdensberichten en onderzoeksdossiers”, verklaarde het netwerk. Elk van deze vrouwen had haar eigen woorden, haar werk, haar strijd, haar dromen en een leven dat ze wilde leiden.
De wake is daarom niet alleen bedoeld om te herdenken, maar ook om het vergeten zelf tegen te gaan. Het doel is een samenleving waarin dergelijke acties niet meer nodig zijn, omdat vrouwen niet worden vermoord en niet hoeven te vechten voor bescherming tegen geweld. Tot die tijd zal de wake worden voortgezet – voor een grondig onderzoek naar elk verdacht overlijden, de volledige uitvoering van beschermingsmaatregelen en het ter verantwoording roepen van degenen wier nalatigheid vrouwen het leven kost. Tot slot riepen de vrouwen onder andere „Jin, Jiyan, Azadî“ (vrouw, leven, vrijheid), „Leve de strijd van de vrouwen“, „Niet beschermen, niet witwassen – veroordelen“, „De man slaat toe, de staat beschermt“ en „Vrouwenmoorden zijn politiek“.
