DOSSIER

Clara Mattei: Het kapitalisme zorgt opzettelijk voor armoede

Clara Mattei: Het kapitalisme zorgt opzettelijk voor armoede

Hoe hebben regeringen in het verleden bezuinigingsbeleid ingezet als economisch instrument om het kapitalisme te beschermen, lonen te drukken, sociale bescherming af te breken en democratisch toezicht te verhinderen? Econoom Clara Mattei, die deze kwesties onderzoekt in haar boek *The Capital Order: How Economists Invented Austerity and Paved the Way to Fascism*, beantwoordde onze vragen.

Met Mattei, een van de meest vooraanstaande onderzoekers op het gebied van de geschiedenis en kritiek van bezuinigingsbeleid, bespraken we de opkomst van rechtse regeringen wereldwijd, de oorlogen in het Midden-Oosten en de snel toenemende militarisering van Europa vanuit een politiek-economisch perspectief. We onderzochten ook hoe een effectieve strategie van verzet tegen deze ontwikkelingen zou kunnen worden opgebouwd.

Volgens Oxfam bezitten de twaalf rijkste mensen ter wereld – allemaal mannen – nu meer geld dan de armste helft van de wereldbevolking, wat neerkomt op meer dan vier miljard mensen. Hoe is deze uitbuitende „kapitaalorde“ ontstaan?

Ongelijkheid is geen toevallig of corrupt element van onze economie. Ongelijkheid is diep geworteld in de vorming zelf van economische groei en wat men ‘vermogensaccumulatie’ zou kunnen noemen.

Er zou geen rijkdom bestaan zonder het creëren van marktafhankelijkheid en de onzekerheid die werknemers dwingt om voor een loon te werken — voor iemand anders. Dit is een cruciaal punt met betrekking tot de kapitaalorde: kapitaalgeld is in feite gebaseerd op deze politieke uitbuitingsverhouding, die door economen nooit wordt genoemd, maar die van fundamenteel belang is voor het begrijpen van elke dynamiek van het kapitalisme, met inbegrip van verarming, ongelijkheid en structureel geweld.

Veel mensen vinden economie onbegrijpelijk — toch nemen politici ingrijpende beslissingen. Is ‘complexiteit’ een echt probleem of ook een politiek instrument om beslissingen te depolitiseren? Wie wint erbij als het publiek alleen maar toekijkt in plaats van deel te nemen aan de besluitvorming?

Dit is cruciaal, en het is de reden waarom we het Forum for Real Economic Emancipation (freefreeforum.org) hebben opgericht: om een ruimte te creëren waar economische ideeën daadwerkelijk een bron van empowerment voor mensen kunnen worden, een ruimte om de problemen uit te leggen die mensen aan den lijve ondervinden.

Feit is dat economie een discipline is die bedoeld is om in handen te blijven van een zeer kleine groep, die deze kennis beschermt als iets dat absoluut ontoegankelijk is voor de laagopgeleide meerderheid. Ja, complexificatie, mathematisering en technisch jargon zijn prachtige manieren om de verklaringskracht te behouden, en daarmee de politieke macht.

De reden waarom mensen zich nog niet volledig tegen het systeem hebben verzet, is dat hen wordt verteld dat ze niet begrijpen hoe het werkt en dat ze naar de deskundigen moeten luisteren. Maar deze deskundigen verbergen al hun uiterst klassistische aannames achter formules en wiskunde. Deze aannames dwingen mensen om een systeem te accepteren dat gebaseerd is op structurele uitbuiting en geweld. Een belangrijk voorbeeld hiervan dat ik in mijn boek noem, is de harde afwijzing van de arbeidswaardetheorie – die winst verklaart als het product van onbetaalde arbeid – ten gunste van een theorie van onthouding, waarbij waarde niet voortkomt uit de uitbuiting van de ene klasse door de andere, maar veeleer het resultaat is van het deugdzame vermogen tot sparen van de rationele spaarders-investeerders.

U bekritiseert de door het Westen gedomineerde academische wereld: in hoeverre wordt de moderne economie/economische wetenschap historisch en politiek beïnvloed door het Westen? Wat wordt hierdoor verdoezeld, en welke denkmodellen en politieke visies worden hierdoor wereldwijd geëxporteerd?

In mijn eerste boek laat ik zien hoe de mainstream-economie – de economie die nog steeds op scholen wordt onderwezen en nog steeds het publieke debat bepaalt – werd gepropageerd op een moment van extreme en wijdverbreide kritiek op en uitdagingen aan het kapitalisme als manier om onze samenleving te organiseren. Dit komt doordat de economie bedoeld was om de samenleving te beschermen tegen elke omwenteling en elke uitdaging.

En zo kom je tot de conclusie dat veel van die theorieën – bijvoorbeeld het idee dat uitbuiting niet bestaat, dat alles rechtvaardig en eerlijk is omdat mensen precies krijgen wat ze verdienen uit hun markttransacties, en het idee dat de ondernemer veel belangrijker is dan de arbeider, of dat harmonie het gevolg is van egoïstisch gedrag – ideeën zijn die echt bijdragen aan het gevoel dat het onmogelijk is om aan het kapitalisme te ontsnappen. Ze maken het kapitalisme en de hiërarchie die het voortbrengt tot iets volkomen vanzelfsprekends.

Economische ideeën zijn dus vooral ontstaan om arbeiders duidelijk te maken dat ze geen rol konden spelen bij het veranderen van de wereld. En dat is vandaag de dag nog steeds het geval. Het is duidelijk dat deze ideeën worden geëxporteerd naar het Zuiden, waar mensen nog meer lijden onder plundering en uitbuiting. Ze dragen ook bij aan het creëren van een gevoel van machteloosheid onder de deskundigen die leiding geven aan economische organisaties in het Zuiden, omdat zij het gevoel hebben dat ze epistemisch inferieur zijn aan westerse wetenschappers en zich daardoor intellectueel niet kunnen emanciperen. En dit betekent dat er geen sprake is van emancipatie in het beleid.

Een deel van de wereld gedijt structureel op de uitbuiting van andere regio’s — via grondstoffen, handelsvoorwaarden, toeleveringsketens, lonen, schulden en ongelijke machtsverhoudingen. Hoe zou u deze structuur uitleggen zonder uw toevlucht te nemen tot louter moraliseren: welke regels en instellingen maken dit mogelijk?

Dit is een cruciaal punt. Mijn nieuwe boek, *Escape from Capitalism*, probeert echt de werking van het systeem, de tendensen ervan en de diepgewortelde historische kenmerken van het kapitalisme te verklaren, zonder terug te vallen op de typische linkse moralisering die beweert dat het allemaal komt doordat er slechte mensen aan de macht zijn of hebzuchtige bedrijfsleiders.

Wat we zien is dat de zogenaamde ontwikkeling in de rijke delen van de wereld natuurlijk ook binnen de rijke landen zelf veel ongelijkheid veronderstelt. In de Verenigde Staten kan meer dan 70% van de werknemers zich geen onvoorziene uitgave van ongeveer 400 dollar veroorloven, waardoor ze structureel in de schulden zitten en tot de werkende armen behoren.

Maar afgezien daarvan is het punt dat de rijkdom die grotendeels in het Globale Noorden is opgepot, afhankelijk is van de onderontwikkeling van het Globale Zuiden. Ik grijp dus terug op een zeer oude traditie van de afhankelijkheidsleer, die opnieuw aantoont dat het niet zo is dat zogenaamde ontwikkelingslanden zomaar hun achterstand kunnen inhalen, hun marktefficiëntie kunnen verbeteren en zo net zo ontwikkeld en gemoderniseerd kunnen worden als westerse landen. Integendeel, ze zijn arm gemaakt en onderontwikkeld gehouden om goedkopere grondstoffen, goedkope arbeidskrachten en vooral markten – open markten – te bieden aan kapitalisten in het Westen.

Oxfam meldt dat de superrijken in het Globale Noorden in 2024 elk uur 30 miljoen dollar uit het Globale Zuiden hebben onttrokken — een bedrag dat veel hoger ligt dan alle middelen die via officiële ontwikkelingshulp binnenkomen. Juist aan de hand van rentetarieven, schuldaflossingen en kapitaaluitstroom wordt duidelijk hoe ontwikkelde landen in feite volledig worden gesubsidieerd door het Globale Zuiden.

Het Midden-Oosten ondergaat een transformatie door oorlogen, interventies en herstructureringen, vaak onder het mom van stabiliteit, veiligheid of ontwikkeling. Wie profiteert er economisch van deze herstructurering (grondstoffen, wederopbouw, bewapening, infrastructuur, controle over handelsroutes)? Waarom blijven democratie en vrijheid in dit proces regelmatig op de achtergrond?

Ja, ik heb net een geweldig interview gehad met Francesca Albanese voor onze GRATIS podcast (@freefreeforum). Zij belichtte één specifiek maar zeer, zeer veelzeggend voorbeeld van hoe alle sectoren van de economie medeplichtig zijn aan de genocide op de Palestijnen.

De genocide op de Palestijnen is een zeer winstgevende zaak voor de kapitalistische economie, zowel wat betreft de markten als de middelen voor vernietiging. Investeren in bommen, bewaking en zeer geavanceerde militaire technologieën behoort op dit moment bijvoorbeeld tot de meest winstgevende sectoren van de economie. Maar ook alle wederopbouwinspanningen en enorme investeringen in onroerend goed en aanverwante instellingen – waaronder vermogensbeheerders, Airbnb, universiteiten en zoveel verschillende sectoren van onze economie – profiteren hiervan.

We weten dus ook dat Israël natuurlijk de buitenpost is waarmee het Westen het Midden-Oosten en, in het algemeen, het Globale Zuiden controleert. Het is dus een zeer strategisch punt, ook wat grondstoffen en olie betreft.

Het is onmogelijk om de genocide en de voortdurende verwoesting in het Midden-Oosten te begrijpen zonder ze vanuit een economisch perspectief te bekijken – het perspectief dat natuurlijk het minst aan bod komt in de publieke media.

Actoren als Trump, Modi, Milei en Meloni maken misbruik van crises om de grenzen van het toelaatbare te verleggen, bijvoorbeeld door middel van noodretoriek, deregulering of een verschuiving naar rechts. Wat gebeurt er precies op economisch vlak: welke belangen worden beschermd en welke rechten worden uitgehold?

Ja, ik denk dat het interessante aan de huidige voorstanders van extreme bezuinigingen is dat ze de schijnvertoning – eigen aan het liberale kapitalisme – dat de staat het zogenaamde algemeen belang vertegenwoordigt, volledig hebben weggenomen. Het idee dat de staat neutraal is en oprecht economische groei wil bevorderen omwille van de groei zelf, alsof dat iets is waar iedereen baat bij heeft.

Ik denk dat we hier zien dat ze openlijk en expliciet bepaalde sectoren van de economie bevoordelen, met name die welke momenteel het meest winstgevend zijn, zoals de grondstofwinning, technologie, bewaking en oorlog.

Op deze manier laten ze echt zien dat kapitalistische verhoudingen onmogelijk zouden zijn zonder voortdurende overheidsinmenging. En ik leg uit dat bezuinigingen niet neerkomen op minder staat en meer markt. Het gaat er in feite om dat de staat middelen verschuift van de velen naar de weinigen, en hoe dit door deze rechtse regeringen nog agressiever wordt doorgevoerd. Wat we hier dus zien, is niets nieuws. Het is alleen veel explicieter en gewelddadiger. Maar dit is het ware gezicht van het kapitalisme.

Europa doet het in wereldwijde vergelijking relatief goed, maar toch stijgen de militaire uitgaven sterk, neemt de militarisering toe en komen debatten over dienstplicht weer op. Hoe verhoudt dit zich tot het economisch beleid, en waar zijn mensen bang voor, tegen wie bewapenen ze zich? Welke rol spelen industriële belangen, energie- en grondstofkwesties en geopolitieke concurrentie?

Ja, ik denk dat militarisering echt de kern van de bezuinigingen blootlegt: de staat geeft veel geld uit. Het is erg duur om de rijken niet te belasten en dit geld in plaats daarvan te gebruiken om de oorlogsmachine permanent te subsidiëren.

En dit is belangrijk omdat crises van overproductie inherent zijn aan het kapitalisme. Een van de taken van de staat is bescherming tegen overproductie door ervoor te zorgen dat belastinggeld, met name geld van arbeiders, wordt gebruikt om de sfeer van vernietiging te subsidiëren.

 Ik denk dat dit ons helpt te begrijpen hoe irrationeel het kapitalisme is als manier om de samenleving te organiseren, ook al is het volgens zijn eigen logica niet irrationeel. De logica van het kapitalisme, de logica van de winst, wordt door bezuinigingen volledig vervuld. Maar bezuinigingen zijn irrationeel, en het kapitalisme is irrationeel volgens de logica van de behoefte.

Dus natuurlijk worden mensen bang gemaakt, of wordt hen wijsgemaakt dat regeringsfunctionarissen op de een of andere manier investeren om hen te beschermen. De realiteit is dat het erom gaat voortdurend een behoefte te creëren om meer wapens aan te schaffen. En, zoals we weten, betekent dit permanente vernietiging en wederopbouw.

Waarom leidt extreme ongelijkheid niet automatisch tot opstanden, en waarom versterkt bezuinigingsbeleid vaak rechtse/autoritaire krachten? Wat zou een effectieve tegenstrategie (links, maatschappelijk middenveld, collectief) moeten bewerkstelligen?

Dit is het interessante punt: veel marxistische analyses zijn gebaseerd op een accelerationistische theorie, volgens welke hoe meer mensen honger lijden, hoe meer ze in opstand zullen komen. Ik denk dat je ziet dat het veel complexer is, en het wijst er ook op dat er geen deterministisch antwoord is op de vraag hoe we ons economisch systeem kunnen veranderen. Het vereist echt een flinke dosis organisatie en inspanning om mensen bij elkaar te brengen.

Want wat we zien is dat hoe kwetsbaarder je bent geworden door bezuinigingsmaatregelen, hoe verdeelder en wantrouwiger je wordt, en hoe meer je een hekel gaat krijgen aan degenen die zwakker zijn dan jij. En dit is in feite het succes van de bezuinigingen waarover ik in mijn boek schrijf: bezuinigingen werken heel goed om werknemers hun macht te ontnemen door hun kwetsbaarheid te vergroten.

Dit is wat industriële bezuinigingen doen door arbeidswetgeving die werknemers beschermt af te schaffen en arbeid flexibeler te maken. Dit is wat bezuinigingen op sociale uitgaven doen. Dit is wat het verhogen van belastingen voor werknemers en het verlagen van belastingen voor kapitalisten doet. Dit is wat het vergroten van de werkloosheid door monetaire bezuinigingen doet. Het creëert simpelweg een zeer kwetsbare arbeidersklasse die vervolgens, uiteraard, de zondebokverhalen van extreemrechts gaat geloven.

Wat we dus weten, is dat het niet voldoende zal zijn dat mensen zich in een zeer oncomfortabele economische situatie bevinden om in opstand te komen. Wat we nodig hebben, zijn actieve organisatie-inspanningen. Dit is wat het Forum for Real Economic Emancipation probeert te doen, net als vele andere groepen over de hele wereld. En we willen solidair zijn met deze groepen, om de experimenten die al bestaan verder uit te breiden.

Ik vind het ook heel interessant om realistischer na te denken over wat China op dit moment doet en hoe China verschilt van ons economisch systeem, ook al behoudt het bepaalde aspecten van het kapitalisme. Het biedt zeker een aantal aspecten die echt visionair zijn voor de toekomst. Er zijn veel democratische vergaderingen. Rojava is natuurlijk een heel goed voorbeeld van hoe mensen, wanneer ze samenkomen, de uitbuitingsstructuur kunnen uitdagen die de basis vormt van economische groei onder het kapitalisme.

Ik geloof dus dat dit is wat we moeten doen: niet alleen maar afwachten tot het slechter met de mensen gaat, want als het slechter met de mensen gaat, keren ze zich naar rechts. We moeten in staat zijn om onze eigen middelen te genereren, druk uit te oefenen op regeringsfunctionarissen en te leren van bestaande alternatieven over de hele wereld. We moeten van hen leren en sterker worden door samenwerking.

Clara Mattei

Clara Mattei werd in 1988 in de Verenigde Staten geboren, terwijl haar ouders rechten studeerden, en groeide op in Italië. Als kleindochter van partizanen die tijdens de Tweede Wereldoorlog deel uitmaakten van het verzet tegen het fascisme, voltooide Mattei haar bacheloropleiding filosofie aan de Universiteit van Cambridge in het Verenigd Koninkrijk. Vervolgens behaalde ze een masterdiploma in Pavia, Italië.

Ze promoveerde op de geschiedenis van bezuinigingsbeleid, en het boek dat uit dit onderzoek voortkwam, is inmiddels in tien talen vertaald.

Mattei is hoogleraar economie aan de Universiteit van Tulsa in de Verenigde Staten, waar ze tevens directeur is van het Center for Heterodox Economics, dat in februari 2025 werd opgericht. Daarnaast is ze de oprichtster van het Forum for Real Economic Emancipation (FREE), een initiatief dat is opgezet om economische mythes aan de kaak te stellen.

Ze is de auteur van *The Capital Order*.

Bron: Yeni Özgür Politika

 

 

Gerelateerde Artikelen