- Duitsland
De gebeurtenissen van 1937/38 in Dersim en hun betekenis voor het heden en de toekomst stonden centraal tijdens een internationale conferentie die op 12 en 13 juni in Hamburg plaatsvond. Onder de titel “Tertele, Alevitisme en Dersim in de 21e eeuw: herinnering, gerechtigheid en identiteit in post-genocidale samenlevingen” bespraken wetenschappers, onderzoekers, kunstenaars en mensenrechtenactivisten historische verantwoordelijkheid, maatschappelijke verwerking en het belang van collectieve herinnering.
De conferentie vond de eerste dag plaats in het stadhuis van Hamburg en de tweede dag aan de Universiteit van Hamburg. De deelnemers zagen de conferentie niet alleen als een wetenschappelijke uitwisseling over het verleden, maar ook als een bijdrage aan actuele debatten over democratie, gerechtigheid en de omgang met historisch geweld.
Herinnering en solidariteit bij de start
De opening in het stadhuis van Hamburg stond al in het teken van herinnering en solidariteit. Namens de linkse fractie in de Hamburgse Bürgerschaft benadrukte dr. Sabine Ritter de noodzaak om historisch onrecht te herdenken en solidariteit te tonen met vervolgde gemeenschappen. Dersim mag niet in de vergetelheid raken, verklaarde ze.
Dr. Aras Ergüneş stelde bovendien het nieuw opgerichte „Tertele: Dersim Genocide Institute“ voor. Het initiatief wil het wetenschappelijk onderzoek naar Dersim uitbreiden en de internationale aandacht voor het thema versterken.
Eike Pockrandt van het Centrum voor Politieke Vorming in Hamburg wees op de gevaren van discriminatie en maatschappelijke uitsluiting voor democratische samenlevingen. Elif Duman van de AABF-Noordregio herinnerde eraan dat in Dersim niet alleen mensen zijn omgekomen, maar ook sociale structuren, het cultureel geheugen en gemeenschappelijke levensvormen zijn vernietigd.
Dersim in de context van de natiestaat en geweldspolitiek
Een van de belangrijkste sprekers op de conferentie was historicus prof. dr. Taner Akçam. Hij plaatste de gebeurtenissen in Dersim in een bredere historische context en sprak zich uit tegen een geïsoleerde benadering van de gebeurtenissen. Akçam wees op de continuïteit tussen het Ottomaanse Rijk en de Republiek Turkije en plaatste de gebeurtenissen van 1937/38 in de context van de nationale hervorming van Anatolië en Mesopotamië. De ervaringen van Armeniërs, Suryoye, Koerden en Alevieten maken deel uit van een uitgebreide geschiedenis van verdrijving, geweld en maatschappelijke herstructurering. De gebeurtenissen in Dersim moeten daarom niet alleen worden gezien als een militaire operatie, maar ook als gedwongen hervestiging, bevolkingsbeleid en culturele uitroeiing.
Debat over genocide, Tertele en historische verantwoordelijkheid
Een van de speerpunten van de conferentie was de vraag hoe de gebeurtenissen van 1937/38 historisch en juridisch kunnen worden ingedeeld. De deelnemers wezen op de tienduizenden dodelijke slachtoffers, de massale deportaties en de vernietiging van familiale en maatschappelijke structuren. Tegelijkertijd werd besproken welke termen geschikt zijn om de gebeurtenissen te beschrijven. Bij termen als ‘bloedbad’, ‘oorlogsmisdrijf’, ‘Tertele’ en ‘genocide’ gaat het niet alleen om taalkundige verschillen, maar ook om historische interpretatie, erkenning en verantwoordelijkheid. Ook de volkenrechtdeskundige Rojda Arslan en de wetenschappers dr. Yılmaz Kahraman en prof. dr. Bülent Bilmez hielden zich bezig met deze vragen en analyseerden het beleid ten aanzien van Dersim in de context van de vorming van de natiestaat en homogenisering.
Trauma’s hebben generaties lang invloed
Psychotraumatoloog prof. dr. Jan Ilhan Kızılhan vestigde de aandacht op de langetermijngevolgen van oorlog, verdrijving en massaal geweld. Op basis van zijn werk met overlevenden van collectief geweld, met name binnen de yezidische gemeenschap, lichtte hij de gevolgen van transgenerationele trauma’s toe. Herinnering en maatschappelijke erkenning speelden een cruciale rol in individuele en collectieve genezingsprocessen. Zonder waarheid en verwerking kan er geen duurzame maatschappelijke verzoening plaatsvinden, benadrukte Kızılhan.
Mondelinge verslaggeving tegen het vergeten
Verschillende bijdragen waren gewijd aan het belang van herinneringscultuur en mondelinge verslaggeving. Prof. dr. Hatice Keneş Çoban benadrukte dat Dersim niet alleen een historische gebeurtenis is, maar tot op de dag van vandaag identiteit, verbondenheid en collectieve herinnering vormgeeft. De ervaringen van de overlevenden worden van generatie op generatie doorgegeven en vormen een belangrijk onderdeel van het maatschappelijk zelfbegrip.
Onderzoeker en auteur Kazım Gündoğan wees op het belang van zijn jarenlange werk op het gebied van oral history. Door getuigenissen vast te leggen, kunnen ervaringen zichtbaar worden gemaakt die in officiële geschiedschrijving vaak geen plaats vinden.
Kunst en film als vormen van verwerking
Ter begeleiding van de conferentie werden verschillende tentoonstellingen getoond, waaronder het werk “De verloren meisjes van Dersim” van de kunstenares Aslı Filiz. Centraal in haar werk staan vrouwen uit Dersim die als gevolg van het geweld zijn gescheiden van hun families, hun taal en hun identiteit. Filiz verklaarde dat haar artistieke werk in belangrijke mate is geïnspireerd door de documentaires en het onderzoek van regisseur Nezahat Gündoğan.
De conferentie werd afgesloten met de vertoning van Gündoğans documentaire „Hay Way Zaman“. De film vertelt het verhaal van Emoş Gülver, die als kind de gebeurtenissen van 1938 meemaakte en decennia later op zoek gaat naar haar familiewortels. De documentaire verweeft persoonlijke herinneringen met de collectieve geschiedenis en bevat zowel getuigenissen van overlevenden als verklaringen van voormalige militairen. Aansluitend discussieerden de deelnemers met de regisseur over de rol van film en kunst bij het verwerken van verdrongen geschiedenis.
Oproep tot verder onderzoek en openstelling van de archieven
Ter afsluiting van de conferentie benadrukten de deelnemers het belang van verder wetenschappelijk onderzoek, een sterkere internationale netwerking en een verbeterde toegang tot historische bronnen. Het openstellen van archieven, het documenteren van ooggetuigen en het bewaren van het collectieve geheugen werden genoemd als essentiële voorwaarden om de geschiedenis van Dersim toegankelijk te maken voor toekomstige generaties. De conferentie werd door veel deelnemers beschouwd als een belangrijke bijdrage aan de internationale zichtbaarheid van de Dersim-Tertele en aan het debat over historische verantwoordelijkheid, verwerking en gerechtigheid.
