- Noord-Koerdistan
In heel Koerdistan stonden tientallen steden, honderden districten en duizenden dorpen, wijken, hooggelegen weidegronden en waterwegen eeuwenlang bekend onder namen die hun oorsprong vonden in de talen van de volkeren die er woonden. Vanaf de oprichting van de Republiek heeft het beleid van administratieve naamsveranderingen een groot deel van deze namen van de officiële kaarten gewist. Nu het vredesproces opnieuw ter discussie staat, zal het herstel van deze namen een concrete test zijn voor de ernst van dit proces.
Vanaf de jaren veertig, en met name door het assimilatiebeleid dat werd gevoerd door de in 1957 opgerichte „Gespecialiseerde Raad voor Naamswijzigingen”, werden volgens officiële gegevens de namen van meer dan tienduizend nederzettingen gewijzigd. Namen van Koerdische, Armeense, Syrische, Laz- en Zaza-oorsprong vormden de overgrote meerderheid van de namen waarop deze maatregel was gericht. In het gebied dat zich uitstrekt van Diyarbakır tot Hakkari en van Mardin tot Muş was het veranderen van de naam van een dorp niet louter een kwestie van het vervangen van een bord. Het was ook een poging om de herinnering, het gevoel van verbondenheid en de band met het land die in die naam belichaamd waren, uit de officiële registers te wissen.
De hernoeming van nederzettingen was niet louter een administratieve maatregel; het maakte ook deel uit van een strategie om de aanwezigheid van een volk in zijn eigen gebied onzichtbaar te maken. De naam van een berg, een beek of een dorp behoorde tot de meest tastbare uitingen van de historische band die met dat land was opgebouwd. Het herschrijven van die relatie door middel van staatsingrijpen vormde een directe inmenging in de identiteit.
Waarom nu?
In de hernieuwde discussies over vrede en verzoening in Turkije staat niet alleen het tot zwijgen brengen van de wapens op de agenda, maar ook het herstellen van de sociale realiteiten die door de jaren heen het doelwit zijn geweest van aanvallen door de staat. Echte vrede is alleen mogelijk als, naast het beëindigen van het conflict, het beleid van ontkenning dat aan de basis ervan ligt, wordt teruggedraaid. Het herstellen van de oorspronkelijke plaatsnamen springt eruit als een van de meest zichtbare, concrete en noodzakelijke stappen in dit proces van herstel. Net zoals het uitwissen van de herinnering aan een volk van de kaart betekenis heeft, geldt dat ook voor het terugschrijven van die herinnering op de kaart. Gerechtigheid begint met het recht om bij je eigen naam te worden genoemd.
Binnen dit kader vormt de eis tot herstel van plaatsnamen een integraal onderdeel van de vertrouwenwekkende maatregelen die de Koerden inbrengen in de vredesonderhandelingen. Elk dorp waarvan de oorspronkelijke naam wordt hersteld, zal worden beschouwd als tastbaar bewijs dat de staat zijn vroegere beleid van ontkenning daadwerkelijk erkent en van plan is dit om te keren. Om deze reden wordt het herstel van plaatsnamen niet louter gezien als een technische aangelegenheid van gemeentelijk bestuur, maar als een test voor de oprechtheid van het proces.
Een concreet stappenplan
Het herstel van plaatsnamen mag niet plaatsvinden door middel van willekeurige of symbolische gebaren, maar binnen een systematisch wettelijk kader. De belangrijkste onderdelen van een dergelijk kader kunnen als volgt worden geschetst:
Wettelijke basis: De Turkse Grote Nationale Vergadering moet specifieke wetgeving aannemen waarmee eerdere decreten die plaatsnamen hebben gewijzigd, worden ingetrokken en historische namen een officiële status krijgen.
Lokale wil als uitgangspunt: Beslissingen over de naam die een nederzetting moet dragen, moeten worden genomen door de inwoners en de gekozen lokale autoriteiten. Het herstelproces moet vanuit het lokale niveau worden aangestuurd en mag niet van bovenaf worden opgelegd.
Overdracht van bevoegdheden aan gemeenten: Gemeenteraden moeten directe beslissingsbevoegdheid krijgen over wijzigingen in de namen van wijken en dorpen, zonder dat deze bevoegdheid wordt beperkt door toezichthoudende goedkeuringsmechanismen.
Afstemming van kaarten en kadastrale gegevens: Alle officiële databases, waaronder het kadaster, de burgerlijke stand, post- en navigatiesystemen, moeten gelijktijdig worden bijgewerkt om de herstelde namen weer te geven. Het doel moet zijn ervoor te zorgen dat de namen niet alleen op papier, maar ook in het dagelijks leven geldig zijn.
Initiatieven ter bevordering van het collectieve geheugen: Er moet een inventaris van gewijzigde plaatsnamen worden opgesteld en openbaar worden gemaakt, en de geschiedenis van het hernoemingsproces moet worden opgenomen in geschiedenisboeken voor scholen.
Leren van internationale ervaringen: Voorbeelden zoals het herstel van plaatsnamen in Zuid-Afrika na de apartheid, de officiële erkenning van inheemse geografische namen in Canada en het opnieuw invoeren van Welshe plaatsnamen als officiële namen in Wales moeten worden onderzocht als mogelijke juridische modellen.
Het gaat niet alleen om een bord
De kern van de zaak wordt in dit debat vaak over het hoofd gezien. Een kind dat in officiële registers de naam niet kan vinden van het dorp waarover zijn grootmoeder hem vertelde, of een familie die in de registers van de burgerlijke stand het spoor kwijtraakt van de geografie die verbonden is met hun afkomst, zijn voorbeelden van de tastbare breuk die dit proces in het dagelijks leven heeft veroorzaakt. Om deze reden wordt het herstel van plaatsnamen niet beschreven als een abstracte kwestie van identiteitspolitiek, maar als een praktische kwestie waarin eisen op het gebied van herinnering, verbondenheid en rechtvaardigheid elkaar rechtstreeks kruisen.
Het herstel van plaatsnamen mag niet los worden gezien van andere aspecten van het vredesproces, zoals eisen inzake onderwijs in de moedertaal, lokaal bestuur en het wegnemen van belemmeringen voor politieke participatie. Als concrete, meetbare en snel uitvoerbare eerste stap binnen dit bredere pakket zou het kunnen dienen als lakmoesproef voor de geloofwaardigheid van het proces.
De werkelijke hindernis voor het proces
De belangrijkste hindernis voor het herstel van plaatsnamen is niet van technische aard, maar het gebrek aan politieke wil. Het vaststellen van de oorspronkelijke namen van de duizenden nederzettingen die een andere naam hebben gekregen, is vanuit taalkundig of archieftechnisch oogpunt niet bijzonder moeilijk. In veel gevallen leven de oude namen voort in het dagelijks taalgebruik van lokale gemeenschappen. De echte vraag is of de staat politiek bereid is om deze namen officieel te erkennen. Om deze reden moet het herstel van plaatsnamen niet worden beschouwd als een „gebaar van goede wil“, maar als een minimaal en onmisbaar onderdeel van het vredesproces dat niet kan worden uitgesteld.
Voorbeelden uit Koerdistan
Een dorp in het district Lice van Diyarbakır heeft wellicht een naam die de lokale bewoners hun hele jeugd hebben gebruikt en die nog steeds voortleeft op markten, bij bruiloften en in klaagliederen. In officiële documenten staat het echter onder een geheel andere naam vermeld. Een soortgelijk beeld is te zien op het platteland van Mardin, waar veel Syrische en Koerdische dorpsnamen werden gewijzigd aan de hand van lijsten die na 1968 werden opgesteld.
