- Turkije
De klimaattop van de volkeren ('Peoples’ Climate Summit') in Antalya heeft op de tweede dag haar beraadslagingen voortgezet met fundamentele kritiek op het mondiale energiebeleid. Tijdens een driedelig evenement met de titel „Uitstap uit fossiele brandstoffen en energiedemocratie“ bespraken vertegenwoordigers van internationale klimaatbewegingen, vakbonden en ecologische initiatieven alternatieven voor een energievoorziening die wordt gekenmerkt door fossiele brandstoffen en de belangen van grote concerns.
De top vindt plaats als tegenhanger van de 31e VN-klimaatconferentie (COP31). Terwijl bij de officiële onderhandelingen het internationale klimaatbeleid centraal staat, legden de deelnemers aan de alternatieve top de nadruk op de sociale gevolgen van de klimaatcrisis, de historische verantwoordelijkheid van de industrielanden en de inspraak van de getroffen bevolking.
„Het gaat niet om liefdadigheid, maar om rechtvaardigheid“
Bij de opening uitte Leon Sealey-Huggins van de Britse organisatie War on Want kritiek op de toenemende concentratie van economische en politieke macht. De huidige ecologische en sociale crises zijn geen toevallige ontwikkelingen, maar het gevolg van een economisch systeem dat de belangen van een kleine groep bevoorrechten boven de behoeften van de meerderheid stelt. Vooral mensen met een laag inkomen, kleine boeren en gemeenschappen waarvan de bestaansmiddelen worden bedreigd door milieuvernietiging en stijgende energieprijzen, worden hierdoor zwaar getroffen. Vooral mensen met een laag inkomen, kleine boeren en gemeenschappen waarvan de bestaansmiddelen worden bedreigd door milieuvernietiging en stijgende energieprijzen, zouden hierdoor zwaar worden getroffen.
Sealey-Huggins waarschuwde ervoor om de energietransitie te reduceren tot een elektrificatie van de consumptie in het Globale Noorden. „Terwijl er steeds meer energie wordt vrijgemaakt voor elektrische auto’s, airconditioning en datacenters, hebben wereldwijd zo’n 700 miljoen mensen geen toegang tot basiselektriciteit. Een rechtvaardige transformatie moet daarom in de eerste plaats rekening houden met de behoeften van de bevolking.”
Tegelijkertijd wees Sealey-Huggins op de koloniale geschiedenis van economische ongelijkheid. Het Globale Noorden heeft eeuwenlang geprofiteerd van de afvoer van grondstoffen en arbeidskrachten uit gekoloniseerde samenlevingen. Met deze historische verhoudingen moet ook rekening worden gehouden bij de financiering van de energietransitie. „Het gaat niet om liefdadigheid, maar om rechtvaardigheid. Het gaat om de herverdeling van rijkdom en macht“, verklaarde Sealey-Huggins. Hij riep op tot een wereldwijde groene hervorming, waarvoor gezamenlijk moet worden gestreden door vakbonden, feministische bewegingen, inheemse gemeenschappen en ecologische initiatieven.
Klimaatrechtvaardigheid en de rechten van inheemse gemeenschappen
Rukia Khamis van de internationale klimaatbeschermingsorganisatie 350.org benadrukte dat economische ontwikkelingsmodellen uit het Globale Noorden niet los van de lokale omstandigheden op andere samenlevingen kunnen worden toegepast. Economische groei staat niet automatisch gelijk aan ecologisch duurzame ontwikkeling. De historische verantwoordelijkheid van de industrielanden ten opzichte van het Globale Zuiden moet daarom een centraal onderdeel vormen van het internationale klimaatbeleid.
Haar collega bij de organisatie, João Cerqueira, ging in op de conflicten rond inheemse gebieden in Brazilië. Aan de hand van het voorbeeld van de Guarani-Kaiowá vertelde hij over een uitspraak van een Braziliaans federaal hof, waarin werd bepaald dat er in het betreffende gebied geen vergunningen voor nieuwe projecten mogen worden verleend zonder voorafgaand overleg met de inheemse gemeenschappen. „Een gebied hoeft niet eerst officieel door de staat te zijn erkend om beschermd te kunnen worden”, legde Cerqueira uit.
Hij eiste dat inheemse gemeenschappen niet alleen betrokken zouden mogen worden bij reeds goedgekeurde energieprojecten. Ze zouden juist zelf moeten kunnen beslissen welke economische en ecologische ontwikkelingen er op hun grondgebied plaatsvinden. Daar hoort ook het recht bij om nieuwe projecten voor de winning van fossiele brandstoffen af te wijzen. „In Brazilië, in Turkije en overal ter wereld staan de gemeenschappen in de frontlinie van het verzet. Aan rivieren, voor rechtbanken en op straat beslissen zij over hun eigen toekomst“, aldus Cerqueira.
Vrouwen dragen de sociale gevolgen van het energiebeleid
Süheyla Doğan, voorzitter van de vereniging ter bescherming van het natuurlijke en culturele erfgoed van het Idagebergte, ging in op de genderspecifieke gevolgen van de energiecrisis. De kolen- en energiesector zou nog steeds sterk door mannen gedomineerd zijn. Vrouwen zouden zowel in het personeelsbestand als in leidinggevende functies ondervertegenwoordigd zijn, maar zouden wel een aanzienlijk deel van de sociale gevolgen van banenverlies en arbeidsongevallen dragen.
Wanneer werknemers in de energiesector hun baan verliezen of omkomen bij arbeidsongevallen, nemen de economische lasten en de onbetaalde zorgtaak van vrouwen binnen het gezin vaak toe. Doğan verwees bovendien naar de ervaringen van ecologische protestbewegingen in de regio Çanakkale, waar meerdere kolencentrales in bedrijf zijn. Vrouwen zouden daar een belangrijke rol hebben gespeeld bij het organiseren van verzet tegen nieuwe energieprojecten en het verdedigen van de bestaansmiddelen van hun gemeenschappen.
Een sociaal rechtvaardige uitstap uit steenkool mag zich daarom niet uitsluitend richten op het veiligstellen van werkgelegenheid en omscholingsprogramma’s. „Wat gebeurt er met de vrouwen die thuis de zorgtaak op zich nemen? Daarom hebben we een sociaal rechtvaardige transformatie nodig die ook rekening houdt met de genderverhoudingen”, verklaarde Doğan.
Steenkoolcentrales en hun gevolgen voor de gezondheid
In het tweede deel van het evenement, onder het motto „Nee tegen fossiele brandstoffen“, stonden de gezondheids- en ecologische gevolgen van de kolen- en olie-industrie centraal. Deniz Gümüşel van het Turkse platform voor het recht op schone lucht uitte kritiek op de aanhoudende overheidssteun voor fossiele brandstoffen. Hoewel de gezondheidsschade van kolenelektriciteit bekend is, wordt de werkelijke maatschappelijke prijs ervan niet meegewogen bij beslissingen over het energiebeleid.
Volgens Gümüşel hebben luchtverontreinigende stoffen uit kolencentrales in Turkije de afgelopen 40 jaar geleid tot ongeveer 196.000 vroegtijdige sterfgevallen. Ook de gezondheid van kinderen wordt door de vervuiling ernstig in gevaar gebracht. Ze verwees naar het nationale energieplan tot 2040, waarin nog steeds overheidssteun voor fossiele brandstoffen is voorzien, en naar de geplande uitbreiding van de kernenergiecapaciteit tot 20 gigawatt.
„Fossiele brandstoffen zijn een oorlogsverklaring aan het leven, aan deze planeet en aan ons als samenlevingen”, zei Gümüşel. Als voorbeelden van het verzet tegen dit beleid noemde ze de conflicten rond kolencentrales in Aliağa, Yatağan en Afşin-Elbistan, evenals succesvolle lokale mobilisaties tegen energiecentraleprojecten in Çırpılar en Gerze. Mehmet Dalkanat van het Platform voor de Bescherming van Leven en Natuur in Elbistan beschreef de gevolgen van de twee kolencentrales in de regio. De voorheen agrarische Elbistan-vlakte zou door de industriële energieproductie worden blootgesteld aan aanzienlijke milieubelasting.
„We verdrinken niet, we vechten“
Ook internationale klimaatbewegingen maakten duidelijk dat de uitstap uit fossiele brandstoffen gepaard moet gaan met een verschuiving in de economische machtsverhoudingen. Kumi Naidoo van het Fossil Fuel Treaty Initiative omschreef de klimaatcrisis als een systemische crisis die niet los kan worden gezien van sociale ongelijkheid, uitbuiting en oorlogen. Hij riep op tot een gezamenlijke maatschappelijke beweging voor fundamentele veranderingen.
Fenton Lutunatabua van de Pacific Climate Warriors presenteerde het verzet van de eilandgemeenschappen in de Stille Oceaan tegen projecten op het gebied van fossiele energie en hun initiatieven voor een gemeenschappelijk georganiseerde voorziening van hernieuwbare energie. De betrokken gemeenschappen mogen niet uitsluitend als slachtoffers van de klimaatverandering worden beschouwd, maar moeten als politieke actoren worden gezien. Hij herinnerde aan het motto van zijn beweging: „We verdrinken niet, we vechten.“
Özdeş Özbay van het platform „Verander het systeem, niet het klimaat“ uitte ondertussen kritiek op de invloed van fossiele-energieconcerns op de internationale klimaatonderhandelingen. Volgens hem namen meer dan 100 vertegenwoordigers van de fossiele energiesector deel aan de COP31. Özbay pleitte voor een fundamentele hervorming van het energiebeleid, waarbij vakbonden en werknemers rechtstreeks betrokken moeten worden. Klimaatrechtvaardigheid vereist een concreet transitieprogramma dat de economische machtsverhoudingen verandert en de uitstap uit fossiele brandstoffen sociaal veiligstelt.
De energievoorziening onder democratische controle brengen
In het derde deel van het evenement, getiteld „Een andere energievoorziening is mogelijk”, bespraken Kıvanç Eliaçık van de vakbond Sosyal-İş, Lala Peñaranda van Trade Unions for Energy Democracy, Ecehan Balta van de Coalitie voor Klimaatrechtvaardigheid en Nuran Yüce van het platform „Verander het systeem, niet het klimaat” democratische alternatieven voor het huidige energiebeleid.
Centraal stond de eis dat energieproductie en -voorziening niet langer uitsluitend mogen worden afgestemd op winstbelangen van de particuliere sector. Werknemers, vakbonden en lokale gemeenschappen moeten worden betrokken bij beslissingen over investeringen, productievormen en de verdeling van energie. Een rechtvaardige energietransitie kan zich volgens hen dan ook niet beperken tot het vervangen van steenkool, aardolie en aardgas door hernieuwbare energiebronnen. Ze moet tegelijkertijd de eigendoms- en besluitvormingsverhoudingen in de energiesector veranderen en een energievoorziening mogelijk maken die is afgestemd op de behoeften van de bevolking.
Het programma van de tweede dag van de top omvatte naast de discussierondes ook andere evenementen over arbeidsrechten, klimaatrechtvaardigheid, ecologische strijd en feministische perspectieven op de energietransitie, evenals workshops en filmvertoningen.
