- Turkije
Met de in het parlement ingediende kaderwet gaat het proces voor vrede en een democratische samenleving volgens de Koerdische politica Sibel Yiğitalp een nieuwe fase in. Ondanks alle kritiek op de beperkte reikwijdte van het wetsontwerp beschouwt de politica, die al jaren in ballingschap leeft, het als een historische eerste stap. Het is echter van cruciaal belang om het proces niet los te zien van de geschiedenis die het überhaupt mogelijk heeft gemaakt.
Aan deze eerste stap gingen vijftig jaar verzet vooraf
Aan het begin van haar analyse haalt Yiğitalp de uitspraak van Abdullah Öcalan aan, volgens welke zelfs een tocht van duizenden kilometers met een eerste stap begint. De kaderwet is zo’n eerste stap. Wie het huidige proces wil begrijpen, moet zich echter de geschiedenis voor ogen houden die eraan voorafging.
„Ongetwijfeld is – zoals Abdullah Öcalan zei – de eerste stap op een duizenden kilometers lange weg gezet. Dat maakt dit moment zo belangrijk. Maar tegelijkertijd willen we ons eraan herinneren hoe we hier überhaupt terecht zijn gekomen. Vandaag heeft iedereen het over het huidige proces. Wat dit proces echter mogelijk heeft gemaakt, is een vijftigjarige geschiedenis van verzet. Hoeveel generaties hebben we verloren? Het lot van de komende generaties hangt af van waar deze onderhandelingen toe leiden. Miljoenen mensen zijn verdreven, duizenden dorpen verwoest, meer dan 17.000 politieke moorden zijn tot op de dag van vandaag onopgehelderd. Als we nog verder teruggaan in de tijd, spreken zelfs overheidsinstanties van 29 opstanden. Dit proces is het resultaat van een lange geschiedenis van verzet – misschien niet het einde ervan, maar pas het begin van een nieuw hoofdstuk.”
Voor Yiğitalp zijn de huidige ontwikkelingen bovendien alleen te begrijpen tegen de achtergrond van de ingrijpende veranderingen in de hele regio. De opdeling van Koerdistan, de politieke omwentelingen in het Midden-Oosten en de conflicten van de afgelopen jaren zouden de randvoorwaarden fundamenteel hebben veranderd. „Sinds de opdeling van Koerdistan maken we een tijdperk mee van ingrijpende oorlogen, interne conflicten en nieuwe grensafbakening. Zo is er Rojava. Zo is er Zuid-Koerdistan. Vlak voor onze ogen spelen zich de conflicten af tussen Iran, Israël en de VS. Als je al deze ontwikkelingen in hun samenhang bekijkt, wordt duidelijk waarom Turkije een soortgelijk verloop in Noord-Koerdistan wilde voorkomen.
Tegelijkertijd wonen de meeste Koerden in Turkije, en juist daar heeft zich in de loop van decennia een buitengewoon vastberaden politieke beweging ontwikkeld. Daar komt nog de volharding van Abdullah Öcalan bij. Velen vragen zich vandaag de dag af waarom dit proces juist nu is begonnen. Daarbij wordt vaak over het hoofd gezien welk belang zijn democratische visie en zijn vastberadenheid voor deze ontwikkeling hebben gehad.”
Het ontkennen van de Koerdische identiteit heeft geen grond meer
Voor Yiğitalp is het huidige proces niet alleen het resultaat van politieke onderhandelingen. Het weerspiegelt veeleer een maatschappelijke realiteit waarin het decennialange beleid van ontkenning zijn grenzen heeft bereikt. Abdullah Öcalan zou het idee van een gezamenlijk democratisch samenleven nooit hebben opgegeven, ook al werd dit perspectief lange tijd nauwelijks opgemerkt. „Abdullah Öcalan heeft eigenlijk altijd vanuit hetzelfde standpunt gesproken: over een Democratische Republiek Turkije, over samenleven, over gezamenlijke opbouw en over een gezamenlijke toekomst. Dat hierover vandaag de dag zo intensief wordt gediscussieerd, is opmerkelijk.
Tegelijkertijd is er nog een andere realiteit: we leven in een eeuw van digitale media en hybride oorlogen. Onder deze omstandigheden is het niet langer mogelijk om de taal en identiteit van een volk van 20 miljoen mensen binnen de eigen staatsgrenzen te ontkennen. De afgelopen veertig tot vijftig jaar van strijd hebben aangetoond dat een dergelijk beleid ook maatschappelijk geen basis meer heeft. Dit proces is het resultaat van vele historische ontwikkelingen, veel verzet en veel ervaringen. Daarom volgen we de debatten over de kaderwet met grote belangstelling. Natuurlijk is er veel kritiek, omdat veel mensen de kloof tussen een decennialange strijd en de nu voorliggende kaderwet als zeer groot ervaren. Gezien de omvang van dit verzet is dat begrijpelijk.”
Tegelijkertijd waarschuwt Yiğitalp ervoor om de Koerdische kwestie te reduceren tot een veiligheidspolitiek kader of tot beslissingen van staatsveiligheidsinstanties. „De Koerdische kwestie kan noch in het kader van de nationale veiligheid worden geperst, noch door een besluit van de Nationale Veiligheidsraad worden opgelost. Ze is het resultaat van politieke, maatschappelijke en economische ontwikkelingen. Het gaat om de aanspraak van een volk op een status waarvan het bestaan decennialang werd ontkend en dat vernietigd moest worden. Daarom is het niet meer dan logisch dat er een spanning bestaat tussen de historische ervaring van dit volk en de nu voorliggende wet. Tegelijkertijd is er echter nog iets anders veranderd: de schendingen van het recht en het geweld dat de Koerden is aangedaan, blijven al lang niet meer beperkt tot Koerdistan.“
Wat Koerdistan heeft meegemaakt, heeft heel Turkije bereikt
Volgens Yiğitalp heeft het autoritaire beleid van de staat zich inmiddels uitgebreid naar steeds meer delen van de samenleving. Praktijken die jarenlang in Koerdistan zijn toegepast, treffen tegenwoordig mensen ver buiten de regio. „Terwijl in Koerdistan meer dan twintig jaar lang gedwongen bestuurders werden aangesteld, Koerdische politici het recht op politieke activiteit werd ontnomen en vreedzame demonstraties systematisch werden aangevallen, bleef dit alles ten westen van de Eufraat lange tijd buiten de eigen ervaringswereld. Velen keken toe en werden alleen al daardoor medeverantwoordelijk. Anderen gingen nog verder en maakten zich dit geweld politiek eigen. Vandaag zien we dezelfde realiteit in het westen van Turkije. De praktijk van gedwongen bestuur strekt zich inmiddels uit van gemeenten tot universiteiten en grote economische instellingen. Het geweld is algemeen geworden. Steeds meer mensen ondervinden dezelfde vormen van staatsrepressie. Ook daardoor is een gezamenlijke stem ontstaan. Dat is een andere realiteit die ons op dit punt heeft gebracht.”
Velen hebben dit proces nooit echt begrepen
Volgens Yiğitalp is een deel van de afwijzing van het huidige proces te verklaren doordat grote delen van de Turkse samenleving de ontwikkelingen in Koerdistan decennialang alleen vanuit het perspectief van de staat hebben waargenomen. „Een deel van de samenleving, een deel van de mensen in Turkije, heeft dit proces nooit echt begrepen. Want ten westen van de Eufraat werd niet gezien wat er in Koerdistan gebeurde. Het staatsmediastelsel en het gehele veiligheidsapparaat hebben precies het beeld gecreëerd dat ze wilden creëren. Daardoor werd voorkomen dat de mensen de problemen van de Koerden überhaupt konden zien. Natuurlijk kun je niet iedereen over één kam scheren. Maar Turkije is tegelijkertijd een sterk gemilitariseerde samenleving. Als de staat een groep of een plaats als bedreiging bestempelt, kiezen velen reflexmatig de kant van de staat. Dat hoort bij de politieke cultuur van het land.”
„Sommigen noemen zichzelf Koerdische nationalisten“
Yiğitalp spreekt zich bijzonder kritisch uit over een deel van de stemmen die zich vandaag tegen het proces verzetten en zichzelf als Koerdische nationalisten bestempelen. „Wat me daaraan stoort, is niet zozeer hun kritiek als wel de manier waarop ze die verwoorden. Toen ons volk aan zware aanvallen werd blootgesteld, hebben we deze mensen nooit gezien. Ze hebben de staat niet bekritiseerd. Ze hebben hem niet tegengesproken. Toen vrouwen uit de guerrilla werden mishandeld, hebben ze gezwegen. Toen dorpen in brand werden gestoken, zwegen ze. Toen er curatoren werden aangesteld, stonden ze niet met ons op straat. Tijdens de gevechten in de steden stonden ze niet aan onze zijde. Als je kijkt naar degenen die vandaag de dag namens het Koerdische nationalisme spreken, vind je de meesten van hen noch in dit verzet, noch in deze maatschappelijke beweging.”
Volgens haar mening verliest een deel van deze kringen juist daarom aan invloed, omdat de politieke realiteit verandert. „Door dit proces verliezen ze een groot deel van hun politieke argumenten. Als Koerden stap voor stap een politieke status verwerven en de realiteit verandert, blijft er steeds minder over waarop ze hun eerdere standpunten kunnen baseren.“
Kritiek op racistische en ultranationalistische krachten
Yiğitalp richt haar kritiek tegelijkertijd op racistische en ultranationalistische politieke krachten die hun beleid op uitsluiting hebben gebaseerd. „Laten we ons de partijen en politieke kringen herinneren die jarenlang tegen vluchtelingen hebben gehaat. Hun hele politieke project was gebaseerd op uitsluiting en het tegen elkaar opzetten van mensen. Dat Koerden, Alevieten of vrouwen gelijke rechten krijgen en dat Turkije wordt gedemocratiseerd, ontneemt juist deze krachten hun politieke basis. Daarom verwerpen ze dit proces.“
‘We mogen het debat niet aan hen overlaten’
Tegelijkertijd maakt Yiğitalp duidelijk dat ze deze kringen niet als echte gesprekspartners beschouwt. Toch mag hun taal niet onbeantwoord blijven. „Het gaat mij er niet om deze mensen te overtuigen of ze überhaupt als gesprekspartners te beschouwen. Maar we mogen het veld ook niet aan hen overlaten. Als we vandaag naar de sociale media kijken, zien we een taal van haatzaaierij en laster. Zonder enig argument worden de waarden van dit volk, zijn decennialange strijd en Abdullah Öcalan systematisch aangevallen en in diskrediet gebracht. Daarop moeten we reageren – niet omwille van hen, maar voor de mensen die dit proces en de geschiedenis van deze strijd willen begrijpen.“
„De echte vuurproef begint nu”
Voor Yiğitalp betekent de kaderwet geen afsluiting, maar het begin van een nieuwe fase. Het zal van doorslaggevend belang zijn hoe het proces in de toekomst politiek vorm krijgt. „Juist in dit proces moeten we ophouden de Koerdische vrijheidsbeweging en de Koerdische samenleving voortdurend huiswerk op te leggen of hen voor te schrijven welke woorden ze wel en niet mogen gebruiken. Met een dergelijke taal en houding kan dit proces niet worden voortgezet. Als we willen dat dit proces standhoudt, moeten we zorgvuldiger, constructiever en inclusiever met elkaar omgaan. Tegelijkertijd moeten ook wijzelf openstaan voor constructieve kritiek. Want dit is een nieuw begin.”
Tegelijkertijd kijkt Yiğitalp met bezorgdheid naar de binnenlandse politieke ontwikkelingen in Turkije. Maatregelen tegen de grootste oppositiepartij, de CHP, zouden de maatschappelijke steun voor het gestarte proces kunnen verzwakken en de bereidheid van andere democratische krachten om het te steunen kunnen verminderen. Volgens haar staat Turkije bovendien voor veel grotere uitdagingen dan alleen de oplossing van de Koerdische kwestie. „Turkije kampt met enorme problemen. Naast de statuskwestie van het Koerdische volk zijn er de economische crisis, problemen in het onderwijs en de gezondheidszorg en vooral een diep verlies aan vertrouwen in het recht en de rechtspraak. We zien inmiddels een samenleving waarin mensen hun hoop op gerechtigheid hebben verloren en zich op sociale media zelfs tot maffia-achtige structuren wenden om hulp te krijgen. Daarom hebben we een rechtssysteem nodig dat onafhankelijk handelt, doeltreffende beslissingen neemt en daadwerkelijk recht doet aan dit proces.”
Ook de inconsistente rechtspraak in politieke zaken noemt ze een fundamenteel probleem. „Het kan niet zo zijn dat mensen voor dezelfde beschuldiging – soms zelfs in dezelfde stad – afhankelijk van het openbaar ministerie totaal verschillend worden behandeld.“
‘Politieke oorzaken moeten worden weggenomen’
Een ander aandachtspunt in haar analyse zijn de duizenden politieke ballingen. Yiğitalp, die zelf al jaren in ballingschap leeft, maakt duidelijk dat een terugkeer niet alleen door wettelijke regelingen mogelijk kan worden gemaakt. „De mensen in Europa zijn om politieke redenen in ballingschap gegaan. Zolang deze politieke oorzaken niet worden weggenomen, zal niemand terugkeren. Wie zou er terugkomen als hij hier niet kan wonen, werken of deelnemen aan het maatschappelijk leven en moet vrezen dezelfde ervaringen nog eens te moeten meemaken?“ Zelfs als ballingen niet onmiddellijk zouden worden opgesloten, zou dat niet volstaan. „Het is niet voldoende om mensen onder voorwaarden naar hun woning of een bepaalde plaats te laten terugkeren en dan te zeggen: ‚Nu mogen jullie komen.‘ Zo zal niemand vertrouwen winnen. Veel mensen zijn veroordeeld tot vijftien, twintig, dertig of veertig jaar gevangenisstraf. Deze realiteit kan niet worden overwonnen met afzonderlijke administratieve maatregelen.“
Het parlement is slechts een onderdeel van dit proces
Tot slot benadrukt Yiğitalp dat het verdere verloop niet uitsluitend in het parlement wordt bepaald. De kaderwet vormt slechts een bouwsteen van een veel uitgebreider maatschappelijk democratiseringsproces. Tegelijkertijd roept ze op om vrouwen sterker te betrekken bij de komende politieke discussies. Dat hun stemmen tot nu toe onvoldoende vertegenwoordigd zijn, noemt ze een van de grootste tekortkomingen van het proces tot nu toe. „Vooral vrouwen moeten in dit proces meer te zeggen krijgen. Hun stemmen moeten sterker worden gehoord in het parlement, in de democratische organisaties en in alle maatschappelijke sectoren. Dat is tot nu toe een van de grootste tekortkomingen.” Yiğitalp ziet de eigenlijke taak voor de komende jaren echter in het verankeren van rechtvaardigheid in de samenleving. „Dit proces beperkt zich niet tot het parlement. Het parlement is slechts een klein onderdeel ervan. De eigenlijke uitdaging bestaat erin rechtvaardigheid in de samenleving te verankeren en mechanismen voor herstelrecht op te bouwen. Dat zal de belangrijkste taak voor de komende tijd zijn.“
