- Turkije
Theaterregisseur, acteur en auteur Yücel Erten vindt dat kunstenaars de verantwoordelijkheid hebben om zich actief in te zetten voor democratische structuren. Wie zich beperkt tot het maken van kunst onder de bestaande omstandigheden, zonder zich te verdiepen in de maatschappelijke context, blijft achter bij de mogelijkheden van kunst en cultuur, verklaarde de 80-jarige in een gesprek met ANF Nieuwsagentschap.
Erten, die al meer dan een halve eeuw tot de toonaangevende figuren van het Turkse theater behoort en talrijke nationale en internationale onderscheidingen heeft ontvangen, sprak zich uit over cultuurbeleid, democratisering en de maatschappelijke taken van kunst.
„Kunstenaars en artiesten moeten strijden voor democratische structuren“
Met het oog op de politieke ontwikkelingen in Turkije bekritiseerde Erten een wijdverbreide houding van passiviteit in delen van de culturele sector. „De samenleving mag niet onverschillig blijven tegenover de uitholling van de republiek, de vernietiging van de democratie en de seculiere rechtsstaat. Het is de taak van kunstenaars en artiesten om te strijden voor het ontstaan van democratische structuren in de kunst- en cultuursector.”
Het is niet voldoende om alleen maar kunst te produceren binnen de bestaande omstandigheden, zei Erten. Wie zich niet bezighoudt met de institutionele voorwaarden van kunst, neemt uiteindelijk een houding van passiviteit aan.
Democratisch cultuurwerk vereist dat men nadenkt over instellingen, deze kritisch onder de loep neemt en meewerkt aan hun verdere ontwikkeling. Juist op dit gebied ontbreekt het echter vaak aan betrokkenheid.
Democratie heeft autonome culturele instellingen nodig
Erten uitte zich bijzonder kritisch over de structurele omstandigheden van het gemeentelijk cultuurbeleid. Veel culturele en artistieke initiatieven zijn afhankelijk van verordeningen die op elk moment kunnen worden gewijzigd of ingetrokken. Dit leidt tot een toestand van permanente onzekerheid. Volgens Erten ontbreekt het aan een democratische en juridisch gewaarborgde basis voor het culturele werk van gemeentelijke instellingen. „Voor de culturele en artistieke initiatieven van de gemeenten is er dringend behoefte aan een beschaafde, rationele en democratische wet die hen beschermt tegen willekeur.” Ook hier worden kunstenaars opgeroepen om zich in het debat te mengen en zich in te zetten voor democratische structuren op de lange termijn.
„Kunst is geen gunst van de staat”
Erten verzette zich tegelijkertijd tegen het idee dat cultuur een luxegoed is waar in crisistijden van kan worden afgezien. Juist in economisch en politiek moeilijke tijden wordt kunst vaak als eerste terzijde geschoven of financieel verzwakt. Hij beschouwt deze manier van denken als fundamenteel verkeerd. „Kunst is geen geschenk, geen weldaad en geen gunst van de staat. Kunst is een schuld van de staat jegens zijn burgers.“ Het belang van kunst voor een samenleving wordt vaak pas zichtbaar wanneer culturele ruimtes verloren gaan of vernietigd worden.
Kunst creëert dialoog – en tegenspraak
Voor Erten bestaat de maatschappelijke taak van kunst niet alleen uit het bevorderen van begrip. Kunst moet evenzeer ruimte creëren voor kritiek, confrontatie en tegenspraak. Ze heeft het recht om tradities, politieke systemen, culturele zekerheden en maatschappelijke machtsverhoudingen ter discussie te stellen. Tegelijkertijd kan kunst vooroordelen overwinnen en mensen met elkaar in gesprek brengen. „Als ik niet zou geloven in de kracht van kunst om vooroordelen te doorbreken, zou ik geen kunst maken.” Kunst kan empathie creëren, maar ook tegenspraak formuleren. Beide maken deel uit van haar maatschappelijke functie.
Vrede heeft democratisering nodig
Met het oog op het vredesproces en een democratische samenleving waarschuwde Erten ervoor om het einde van gewapende conflicten gelijk te stellen aan daadwerkelijke vrede. Een duurzame vredesontwikkeling is volgens hem ondenkbaar zonder democratische hervormingen en waarborgen voor de rechtsstaat. De regisseur had kritiek op de aanhoudende inmenging in justitie en politiek, evenals op de voortdurende tekortkomingen op het gebied van de rechtsstaat en mensenrechten. Zolang deze problemen onopgelost blijven, is het de vraag op welke basis er duurzame vrede kan ontstaan.
“Democratisering is de voorwaarde voor vrede, het onmisbare fundament ervan.” Daarom moet de regering concrete en vertrouwenwekkende stappen ondernemen. Tegelijkertijd worden de samenleving, cultuurmakers en democratische krachten opgeroepen om het proces nauwlettend te volgen en mogelijke tegenstrijdigheden openlijk aan de kaak te stellen.
Erten verklaarde dat hij een vrede wenst die niet louter op het beëindigen van het conflict berust, maar op democratie, de rechtsstaat en maatschappelijke participatie. Het is de taak van kunstenaars en burgers om de aangekondigde democratiseringsmaatregelen kritisch te volgen en erop aan te dringen dat ze worden doorgevoerd. Tot slot vatte hij zijn verwachting van de politieke ontwikkeling in één zin samen: „Ik wil volledige democratie en vrede. Nu meteen.“
