In vergelijking met andere regio’s is het Baskenland de politiek meest actieve autonome regio van de Spaanse staat als het gaat om wat soms wordt omschreven als een beleid van „onbenoemd federalisme”. Als reactie op de systematische onderdrukking en uitsluiting die door dictator Francisco Franco in Spanje werden opgelegd – waaronder maatregelen variërend van het verbod op de Baskische taal tot andere vormen van vervolging – nam het Baskische volk niet alleen zijn toevlucht tot gewapende strijd, maar ook tot talrijke vormen van politieke strijd. In het verleden werd hen belet zich met politiek bezig te houden, werden hun politici gearresteerd, werden hun kandidaturen aan banden gelegd en werden hun partijen verboden.
Een van de personen die getuige, beklaagde en slachtoffer is geweest van dit proces en de ontwikkelingen daarin, is Pernando Barrena, die namens EH Bildu – de linkse, onafhankelijkheidsgezinde coalitie van Baskenland – lid is van het Europees Parlement als deel van de fractie ‘The Left’. Nadat hij op 19-jarige leeftijd zijn politieke carrière was begonnen als gemeenteraadslid, vervulde Barrena vervolgens de functie van regionaal parlementslid en partijwoordvoerder. Zijn kandidatuur werd tweemaal geblokkeerd, hij werd driemaal gearresteerd en uit officiële documenten blijkt dat hij werd gemarteld. Al deze ervaringen hebben Barrena’s strijd voor de rechten van het Baskische volk alleen maar versterkt.
Barrena sprak met Devris Çimen van Yeni Özgür Politika over de geschiedenis van de Baskische Autonome Gemeenschap binnen de Spaanse grenzen, en over de manieren waarop cultuur en taal tot uiting komen in de publieke sfeer, met name via politieke, onderwijs- en veiligheidsinstellingen.
Tijdens de donkere periode van het Franco-tijdperk, toen de Baskische taal en de rechten daarop verboden waren, werd het onderwijs in het Baskisch heimelijk voortgezet in de Ikastola-scholen. Wat was de aard van deze scholen, en via welk organisatiemodel werden ze in die periode tot stand gebracht?
In de jaren ’60 organiseerden groepen ouders zich aanvankelijk in privéwoningen om hun kinderen onderwijs in het Baskisch te laten volgen. Tegen het einde van de dictatuur in 1975 werden er Baskische scholen opgericht in de vorm van oudercoöperaties, die die geest tot op de dag van vandaag hebben behouden. De Ikastola-schoolbeweging is nog steeds krachtig en dynamisch en telt in het hele Baskenland ongeveer 50.000 leerlingen.
Vanaf 1968 voerde de ETA een gewapende strijd voor de onafhankelijkheid van het Baskenland, waarbij het Spaanse leger en de civiele bureaucratie het doelwit waren. Wat waren de belangrijkste grieven van de ETA, en wat voor soort politiek bewustzijn heeft deze beweging binnen de Baskische samenleving teweeggebracht?
De ETA ontstond aan het begin van de jaren zestig tegen de achtergrond van de wereldwijde dekolonisatie en met name de bevrijdingsoorlogen in Algerije en Vietnam. Het was in de periode van de dictatuur van Franco, en haar activiteiten zorgden destijds bij de Baskische bevolking voor ideeën over nationale en sociale bevrijding, die na verloop van tijd zeer populair werden en politiek georganiseerd raakten in verschillende politieke partijen.
Na de dood van Franco leidde het proces van de „overgang naar de democratie“ tot nieuwe pogingen om een democratische oplossing voor de Baskische kwestie te vinden. Welke fundamentele politieke en maatschappelijke veranderingen vonden er, naast de grondwettelijke rechten die in deze periode werden erkend, plaats in Baskenland?
De Spaanse democratie, en met name de grondwet van na 1978, erkende een aantal basisvrijheden en een politiek systeem dat zogenaamd op de rechtsstaat was gebaseerd. De belangrijkste tekortkomingen van die situatie waren: ten eerste was er geen politieke breuk met de dictatuur, waardoor het regime diep verankerd bleef in de bestuursstructuren van de staat. Ten tweede werd aan de Basken helemaal geen zelfbeschikkingsrecht toegekend; en ten derde werd de territoriale eenheid van Baskenland aangetast door het op te splitsen in twee autonome gemeenschappen, namelijk de Autonome Regio Baskenland en de Autonome Gemeenschap Navarra. Dit leidde enerzijds tot grote teleurstelling en confrontatie met Madrid, en anderzijds tot verdeeldheid onder de Basken zelf, aangezien sommige partijen besloten het aangeboden autonomieakkoord te steunen, terwijl de Baskische Nationale Linkse Partij dit weigerde.
Hoe werden de grenzen en de juridische status van de Baskische Autonome Regio vastgelegd? Over welke politieke, culturele en onderwijsinstellingen beschikt de regio vandaag de dag, en welke functie vervullen deze instellingen in het zelfbestuursmechanisme van het Baskische volk?
De vorm van het institutionele kader werd opgelegd door Madrid; men slaagde erin de Basken op te splitsen in twee verschillende institutionele kaders. Beide gemeenschappen beschikken over een eigen parlement en regering. Beide institutionele kaders hebben bevoegdheden op het gebied van onderwijs en taal, maar aangezien de rechterlijke macht in handen is van Madrid, worden beslissingen van de Basken vaak door buitenlandse machten tenietgedaan.
De Baskische regio wordt omschreven als „een autonoom bestuursgebied met ruime bevoegdheden“ met een eigen parlement en regering. Wat doen het Baskische parlement en de Baskische regering dan in de praktijk voor de Baskische samenleving, en hoe geven zij vorm aan de toekomst van de regio?
Zowel de Baskische autonome regio als Navarra genieten ruime autonomie; zij beslissen over de meeste aspecten van het leven, behalve in het geval van bevoegdheden die voorbehouden zijn aan de staat — leger, rechterlijke macht, koningshuis, ambassades, monetair beleid — maar ik zou zeggen dat het verschil ligt in het feit dat zij de enige autonome regio’s in de Spaanse staat zijn die het recht hebben om belastingen te heffen; zij innen dus de belastingen van de bevolking en sturen een deel daarvan naar Madrid volgens een vooraf overeengekomen formule. Dat maakt beide instellingen financieel zeer machtig en efficiënter in vergelijking met andere Spaanse autonome gemeenschappen.
Laten we het nu over het heden hebben… Hoe wordt het evenwicht tussen het Baskisch en het Spaans gehandhaafd? Hoe vaak wordt het Baskisch met name in het openbare leven en binnen de rechterlijke macht gebruikt? Hoe beoordeelt u de belangstelling van de jongere generaties voor hun moedertaal?
Een derde van de Baskische bevolking spreekt Baskisch, en driekwart van de mensen onder de 30 spreekt de taal vloeiend. Het Baskische onderwijssysteem speelt een centrale rol in de heropleving van de Baskische taal. Aangezien de taalkundige druk van het Spaans en het Frans enorm is, is het stimuleren van het gebruik van de Baskische taal een van de grootste uitdagingen. Het gebruik van het Baskisch in de rechterlijke macht blijft beperkt tot een symbolisch niveau, aangezien de rechterlijke bevoegdheden nog steeds volledig in Spaanse handen liggen.
Wat zijn de verantwoordelijkheden van de uit de Baskische regio gekozen vertegenwoordigers in het nationale parlement in Madrid ten opzichte van hun kiezers? Welke politieke rol spelen Baskische afgevaardigden precies in Madrid?
Parlementsleden voor Madrid worden in de vier Baskische provincies gekozen voor een termijn van vier jaar en vertegenwoordigen hun kiesdistricten in de Spaanse instellingen. Leden van dezelfde partijen vormen samen fracties in het Spaanse parlement. Op dit moment steunen de parlementsleden van EHBildu het Spaanse voorzitterschap bij de uitwisseling van samenwerking op het gebied van wetgeving ter verbetering van sociale normen en kwesties die verband houden met het Baskische conflict. Bovendien is het standpunt van de Baskische parlementsleden cruciaal om te voorkomen dat extreemrechts aan de macht komt.
Het Baskenland heeft een eigen politiekorps, de Ertzaintza. Op basis van welke criteria worden de leden geselecteerd en binnen welk wettelijk kader zorgen zij voor de openbare veiligheid? Hoe zit het bovendien met de deelname van jonge Basken aan het Spaanse leger, of met de kwestie van de dienstplicht in bredere zin?
De Ertzaintza is een autonoom Baskisch politiekorps dat bestaat uit leden die een selectieprocedure hebben doorlopen op basis van openbare verdienstecriteria. Deze selectie is wettelijk vastgelegd in een overeenkomst tussen de Baskische en de Spaanse regering. De infiltratie door extreemrechtse leden is een van de grootste problemen waarmee deze politiedienst momenteel te kampen heeft. Jonge Basken treden niet toe tot het Spaanse leger. De dienstplicht werd in de jaren ’90 in Spanje afgeschaft na een krachtige boycotcampagne door Baskische jongeren die weigerden dienst te doen en daarvoor zelfs gevangen werden gezet. De campagne van ongehoorzaamheid werd gesteund door de overgrote meerderheid van de jongeren, die erin slaagden de dienstplicht af te schaffen.
Wat zijn, in termen van wettelijke rechten, de fundamentele verschillen die een Bask onderscheiden van andere Spaanse burgers? Staat er op uw identiteitskaart of paspoort een aanduiding dat uw nationale identiteit afwijkt?
Juridisch gezien genieten Baskische burgers enigszins afwijkende burgerlijke en economische rechten, die specifiek door de parlementen van Baskenland en Navarra zijn vastgesteld. Wat identiteitskaarten of paspoorten betreft, krijgen Basken Spaanse documenten.
Hoe werd de methode van democratische onderhandelingen — die het geweld in de Baskische politiek verving — door de samenleving ontvangen nadat de ETA haar gewapende strijd had beëindigd? In welk stadium bevindt het proces van het verwerken van de historische last van het verleden zich vandaag de dag?
Het besluit om de gewapende strijd te beëindigen werd eenzijdig door de ETA genomen; er was geen bilaterale overeenkomst. Dit besluit maakte de weg vrij voor een onafhankelijkheidsbeweging in Baskenland, aangezien de Basken de vrede en de genomen beslissingen toejuichten; in die context is EHBildu uitgegroeid tot de grootste politieke kracht van het hele land en de meest representatieve Baskische politieke partij in het Spaanse parlement. Vanwege de parlementaire verhoudingen heeft de Spaanse regering de steun van EHBildu nodig om een meerderheid te verzekeren, en dit biedt nieuwe mogelijkheden voor een politiek die de belangen van de Basken behartigt.
Pernando Barrena?
Hij werd in 1965 geboren in Pamplona, de hoofdstad van de autonome gemeenschap Navarra. Hij begon zijn politieke loopbaan in 1984, op 19-jarige leeftijd, toen hij werd verkozen tot gemeenteraadslid van Berriozar. In 1985 werd hij gearresteerd. Tussen 1999 en 2003 was hij lid van het regionale parlement van Navarra. Hij bekleedde leidinggevende functies en trad op als woordvoerder binnen de Baskische partijen Herri Batasuna en Batasuna, die door het Spaanse Hooggerechtshof werden verboden op grond van vermeende banden met de ETA-organisatie. In deze periode werd zijn kandidatuur tweemaal geblokkeerd door de Spaanse rechterlijke macht en kreeg hij te maken met politieke verboden.
In 2006 werd hij gearresteerd op verdenking van het organiseren van een staking die uitmondde in confrontaties met de politie, en werd hij vrijgelaten op borgtocht van 200.000 euro. In 2008 werd hij twee jaar vastgehouden op beschuldiging van „het ondersteunen van de activiteiten van een illegale politieke partij“ en in 2010 vrijgelaten op borgtocht van 50.000 euro. In 2025 erkende de regering van Navarra officieel dat Barrena in het verleden door de politie was gemarteld en kende hem formeel de status van slachtoffer toe. Barrena werd bij de verkiezingen van juni 2024 verkozen tot lid van het Europees Parlement namens EH Bildu, de linkse, pro-onafhankelijkheidscoalitie in Baskenland onder leiding van Arnaldo Otegi. Eerder was hij al lid van het Europees Parlement geweest, van 2019 tot 2022.
