DOSSIER

Hoe het Turkse onderwijssysteem een cultuur van vrede in de weg staat

Hoe het Turkse onderwijssysteem een cultuur van vrede in de weg staat

De weg naar duurzame vrede in Turkije loopt ook via de klaslokalen. Want terwijl er wordt onderhandeld over de oplossing van de Koerdische kwestie en het einde van het gewapende conflict, blijven de maatschappelijke en institutionele structuren bestaan die decennialang zijn gekenmerkt door nationalisme, uitsluiting en het ontkennen van de Koerdische identiteit. Welke rol kan een onderwijssysteem spelen bij de ontwikkeling van een vredescultuur, als het zelf gebaseerd is op een uniform nationaal identiteitsbegrip?

Voor Hüseyin Tosu, voorzitter van de derde Istanbulse afdeling van de onderwijsvakbond Eğitim-Sen, ligt hierin een van de fundamentele tegenstrijdigheden van het huidige vredesproces. Hij kijkt hoopvol naar de discussies die al zo’n twee jaar worden gevoerd over een politieke oplossing voor de Koerdische kwestie. Tegelijkertijd waarschuwt hij dat de maatschappelijke voorwaarden voor een duurzame vrede tot nu toe nauwelijks zijn geschapen.

„Onze scholen beschikken momenteel niet over de democratische basis die een dergelijk proces vereist. De racistische en op uniformiteit gerichte denkwijze die daar al lange tijd heerst, vertraagt helaas de doorgang van het huidige vredsklimaat en een taal van vrede naar de scholen“, legt Tosu uit. Het gaat hierbij geenszins om een ontwikkeling die pas is begonnen met de machtsovername door de AKP.  „Sinds de oprichting van de republiek heeft dit begrip van ‚één natie, één religie, één taal‘ zich in de scholen verankerd.“

Hoe maatschappelijk geweld het dagelijks leven op school beïnvloedt

De discussie over de rol van scholen is nauw verbonden met de geschiedenis van het conflict rond de Koerdische kwestie. Gedurende meer dan vier decennia werden met name in Noord-Koerdistan hele generaties kinderen en jongeren getroffen door oorlog en staatsrepressie. Ze maakten de verwoesting en ontruiming van dorpen mee, de verdrijving van hun families, de verdwijningen van mensen in staatshechtenis en onopgehelderde politieke moorden. Daar kwamen nog de gevolgen bij van gedwongen rekrutering en de druk om deel te nemen aan het door de staat opgelegde dorpsbewakingssysteem.

Deze ervaringen hielden niet op bij het verlaten van de directe conflictgebieden. Ze hebben hun stempel gedrukt op familierelaties, maatschappelijke percepties en de verhouding tot staatsinstellingen. Scholen stonden daarbij noch los van de politieke verhoudingen, noch waren ze gevrijwaard van de gevolgen daarvan. Tosu ziet een direct verband tussen de maatschappelijke polarisatie, de verspreiding van nationalistische vijandbeelden en het geweld dat zich in het dagelijkse schoolleven manifesteert. Het toenemende geweld onder leerlingen kan daarom niet los van de maatschappelijke omstandigheden worden gezien.

„De al jaren bestaande uniforme opvatting over de staat, de cultuur om problemen met geweld op te lossen, de voortdurende aanwezigheid van wapens en dodelijke slachtoffers in de publieke discussies, de cultuur die is ontstaan door de conflicten uit het verleden en de chauvinistische, nationalistische propaganda – dit zijn allemaal factoren die de weg vrijmaken voor het ontstaan van geweld op onze scholen.” De school is geen afgesloten ruimte waarin maatschappelijke tegenstellingen hun invloed verliezen. Integendeel, politieke spanningen en de daarmee samenhangende gedragspatronen worden door kinderen en jongeren overgenomen en in het samenleven gereproduceerd.

„Als er problemen zijn in de samenleving, is het onmogelijk dat die niet ook op scholen tot uiting komen. Als men een taal van geweld en wraak tot uitgangspunt neemt en voortdurend nationalisme en racisme op de voorgrond plaatst, dan komen deze woede en deze tegenstellingen op de een of andere manier ook op school tot uiting.“ Daarmee spreekt Tosu een opvatting over geweld op school tegen die zich vooral richt op disciplinaire maatregelen en veiligheidsmaatregelen. Dergelijke maatregelen zouden de maatschappelijke oorzaken niet kunnen wegnemen, noch de ontwikkeling van een andere manier van omgaan met conflicten mogelijk maken.

„Een oplossing die geen rekening houdt met deze verbanden en ze negeert, zal geen oplossing zijn. Dat blijkt nu al. Als er in de samenleving een taal van vrede de overhand krijgt en het huidige proces zich positief ontwikkelt, zal dat ook een wezenlijke bijdrage leveren aan het overwinnen van het klimaat van geweld op scholen.”

Vrede vereist meer dan alleen het zwijgen van de wapens

De vraag welke veranderingen op scholen nodig zijn, kan volgens Tosu niet los worden gezien van de politieke koers van het vredesproces. De onderwijsvakbond Eğitim-Sen en de vakbondskoepel KESK juichen het vooruitzicht op een vreedzame oplossing toe, maar vrezen dat de discussies beperkt zouden kunnen blijven tot politieke verklaringen. Tosu bekritiseert met name dat de Turkse regering tot nu toe onvoldoende democratische stappen heeft ondernomen. Het voortduren van het curatele van gekozen gemeenten en de bestaande schendingen van de rechten zouden in tegenspraak zijn met de ambitie om een nieuwe fase van maatschappelijk samenleven in te luiden.

„Het systeem van gedwongen bewind blijft bestaan, de schendingen van de rechten gaan door. Blijkbaar beschouwt de politieke regering dit proces als een situatie waarin men genoegen neemt met het feit dat er geen gevechten meer plaatsvinden en de wapens zwijgen.” De Koerdische kwestie is echter niet pas door het gewapende conflict ontstaan en kan bijgevolg ook niet worden gereduceerd tot de beëindiging daarvan. Het gaat om democratische rechten, politieke participatie en de mogelijkheid om vrijelijk de eigen identiteit te beleven.

„Het probleem is niet alleen dat er wapens zijn. De mensen ondervinden ook problemen met betrekking tot hun democratische participatiemogelijkheden en hun vrijheden. In de gemeentelijke besturen wordt de wil van de bevolking volledig terzijde geschoven.“ Hieruit vloeit voor Tosu ook een taak voor de vakbonden voort. „Onze strijd beperkt zich niet tot de economische en democratische eisen van de leerkrachten. We staan tegelijkertijd voor een visie op wetenschappelijk, democratisch, seculier en bevrijdend onderwijs, die gebaseerd is op het recht op onderwijs in de moedertaal en op respect voor de ander en voor wat anders is.” Een dergelijke verandering kan niet alleen van overheidsinstellingen worden verwacht. Tosu is ervan overtuigd dat deze moet worden gestimuleerd door de gezamenlijke inzet van vakbonden, politieke partijen en democratische organisaties.

De gevolgen van de oorlog reiken tot in de klaslokalen

Naast politieke en institutionele democratisering beschouwt Tosu het verwerken van de gevolgen van de oorlog als een onmisbaar onderdeel van een maatschappelijk vredesproces. Kinderen die zijn opgegroeid onder omstandigheden van ontheemding en gewapende conflicten, evenals gezinnen die familieleden hebben verloren, dragen vaak de last van deze ervaringen. Ook werknemers in het onderwijs werden direct of indirect door het geweld getroffen. Tosu pleit daarom voor uitgebreide psychosociale hulpverlening. Schoolbegeleiders en maatschappelijk werkers zouden daarbij een belangrijke rol kunnen spelen. De verantwoordelijkheid mag echter niet worden afgeschoven op individuele scholen of lokale initiatieven.

„De afgelopen conflictfase heeft met name bij de mensen in de regio ernstige trauma’s achtergelaten. Om te voorkomen dat deze trauma’s een blijvende negatieve invloed hebben op het maatschappelijk leven, moet de staat passende rehabilitatiemaatregelen ontwikkelen.“

De opvang van de getroffenen moet op de lange termijn zijn gericht en rekening houden met de uiteenlopende ervaringen van verlies, ontheemding en geweld. „De rehabilitatie van mensen die tijdens de oorlog familieleden hebben verloren of direct aan de conflicten zijn blootgesteld, is een belangrijk onderdeel van het proces en vereist een serieuze planning.” Hiermee komt een dimensie centraal te staan die bij politieke onderhandelingen vaak ondergeschikt is aan kwesties van veiligheid en institutionele hervormingen: de levensrealiteit van die mensen wier jeugd, familierelaties en onderwijstrajecten door het conflict zijn getekend.

Zonder taalkundige gelijkheid geen democratisch onderwijs

Tosu hecht bijzonder veel belang aan het recht op onderwijs in de moedertaal. Voor hem is de erkenning van taalkundige diversiteit geen bijkomende hervorming van het onderwijsbeleid, maar een fundamentele voorwaarde voor de gelijkwaardige deelname van Koerdische kinderen aan het maatschappelijk leven. Het feit dat het Koerdisch decennialang uit het staatsonderwijssysteem is verdrongen, is daarbij exemplarisch voor een opvatting van burgerschap die culturele en taalkundige verschillen niet erkent als gelijkwaardige onderdelen van de samenleving.

„Onderwijs in de moedertaal is een fundamenteel en onmisbaar recht. Het is de verantwoordelijkheid van de staat om, van de kleuterschool tot aan de universiteit, de benodigde infrastructuur en het bijbehorende lesmateriaal ter beschikking te stellen.” Tosu herinnert eraan dat Eğitim-Sen vanwege haar inzet voor dit recht zelf te maken heeft gehad met repressie door de staat. Tussen 2002 en 2005 kreeg de vakbond te maken met procedures die gericht waren op de ontbinding ervan. „De achtergrond hiervan was onder andere het feit dat het recht op onderwijs in de moedertaal in onze statuten was verankerd. Maar daar hebben we nooit afstand van gedaan.“

Volgens Tosu reikt de politieke betekenis van deze eis veel verder dan de vraag welke taal er in de klas wordt gebruikt. Een kind moet de mogelijkheid hebben om zijn culturele en taalkundige identiteit te ervaren als een vanzelfsprekend onderdeel van het schoolleven. „Wij verstaan onder dit proces het volgende: mensen die verschillend zijn, moeten op basis van hun verschillen gelijk behandeld worden. Een kind dat Koerdisch spreekt, moet binnen het onderwijssysteem met zijn eigen taal en cultuur een gevoel van verbondenheid kunnen ontwikkelen.“

Daarmee raakt de roep om onderwijs in de moedertaal de kern van de maatschappelijke vredeskwestie. Als kinderen hun taal en identiteit in de klas niet als gelijkwaardig kunnen ervaren, blijft het streven naar een democratisch samenleven ook in het dagelijkse onderwijs onvolledig. Tosu verwijst in dit verband naar de ontwikkelingen in Zuid-Koerdistan en Rojava.

Terwijl het Koerdisch in Turkije decennialang door de staat werd ontkend en uit het onderwijs werd geweerd, wordt het in deze regio’s inmiddels gebruikt als onderwijs- en wetenschapstaal, van het basisonderwijs tot het universitair onderwijs. „Daar zijn dus al praktische ervaringen en bijbehorend lesmateriaal. Deze voorbeelden moeten worden overgenomen, zodat het onderwijs in de moedertaal ook hier zo snel mogelijk en zonder voorwaarden wordt gerealiseerd.”

„Deze vrede komt niet vanzelf“

Voor Tosu maakt het debat over democratisch onderwijs deel uit van een bredere maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het gaat niet alleen om de toekomst van het onderwijs, maar ook om de vraag hoe mensen met verschillende talen, identiteiten en politieke ervaringen in de toekomst samen kunnen leven. Ter afsluiting van zijn toespraak herinnert de vakbondsman aan het bloedbad van 10 oktober 2015 op het station van Ankara. Bij de bomaanslag van de terreurmilitie „Islamitische Staat“ (IS) op een vredesdemonstratie, georganiseerd door KESK en de toenmalige HDP, kwamen meer dan honderd mensen om het leven. Voor de vakbondsbeweging is deze dag tot op de dag van vandaag nauw verbonden met haar inzet voor vrede en democratie.

„Op die dag hebben we 103 vriendinnen en vrienden verloren door een bloedbad, alleen maar omdat we ons voor de vrede hebben ingezet. Zowel in onze eigen werkomgeving als bij democratische acties en evenementen nemen we onze verantwoordelijkheid op ons om ervoor te zorgen dat vrede werkelijkheid wordt.“ Het politieke initiatief moet daarbij uitgaan van de democratische krachten in de samenleving zelf: „We weten dat deze vrede niet vanzelf zal komen. We wachten niet tot de staat ons vrede schenkt. Vrede kan alleen werkelijkheid worden door de ontwikkeling van een gezamenlijke democratische strijd.“

 

Gerelateerde Artikelen