De aanvallen op Rojava begin januari markeren voor Yüksel Genç, coördinatrice van het Centrum voor Sociaal-Politieke Veldstudies (SAMER) in Amed (Tr. Diyarbakır) in Noord-Koerdistan, een politieke breuklijn. In een gesprek met ANF Nieuwsagentschap analyseert de sociologe de rol van de nationale eenheid in Koerdistan, die zich heeft gevormd als reactie op de dreiging en een diepgaande invloed heeft die verder reikt dan Rojava. "Sinds 6 januari bevinden we ons in een nieuwe fase. De bezetting van Koerdische wijken in Aleppo was een keerpunt. Sindsdien treedt de bevolking met nationaal bewustzijn op als actieve politieke speler: niet langer alleen reactief, maar ook in staat om vorm te geven."
Maatschappelijke speler van onderaf
Voor Genç ligt de betekenis van dit moment in de verandering van de rol van de bevolking: een gefragmenteerd politiek subject is een structurerende kracht geworden. De mensen eisen inspraak in alle processen die de Koerden in een van de vier delen aangaan: “Of het nu in Rojava, Başûr, Rojhilat of Bakur is – overal blijkt dat wanneer het voortbestaan of de verworvenheden van de Koerdische bevolking worden bedreigd, er verzet ontstaat. En dat verzet wordt steeds meer politiek verenigd.”
Het verzet tegen de poging om Rojava uit te schakelen heeft volgens Genç de onderhandelingsruimte op internationaal niveau veranderd: de Koerdische bevolking heeft laten zien dat ze in staat is om een dreigende ineenstorting te voorkomen door eigen politieke druk uit te oefenen.
Nationale eenheid als reactie op risico
Deze nieuwe kwaliteit van collectieve daadkracht is niet het resultaat van strategische planning, maar een reactie op het ervaren van een existentiële bedreiging. “De Koerdische eenheid is voortgekomen uit risicobewustzijn en uit de behoefte om het eigen voortbestaan veilig te stellen”, benadrukt Genç. Dit proces verschilt fundamenteel van klassieke natievorming, die gericht is op de ontwikkeling van nationale staten. De Koerdische eenheid is niet verankerd in de staat, maar ontwikkelt zich buiten institutionele machtscentra, door sociale praktijk en gedeelde geschiedenis.
Niet staatsgebonden, maar historisch-sociaal: een andere vorm van natievorming
Genç maakt duidelijk: het Koerdische begrip van eenheid is in tegenspraak met de logica van staatsgerichte natievorming, zoals die sinds de Franse Revolutie dominant was. De Koerdische beweging streeft geen homogeniserend staatsproject na, maar een diverse, gedeelde politieke praktijk die grensoverschrijdend werkt: “De Koerdische natievorming is gebaseerd op twee impulsen: bescherming tegen uitroeiing en het behoud van collectieve verworvenheden.” Daarin ligt ook haar potentieel als alternatief model voor de traditionele verwevenheid van staat en natie.
Transnationale natievorming: een mondiaal bijzonder geval
Een ander kenmerk van het Koerdische proces is de mondiale verspreiding ervan: “Terwijl andere naties zich concentreren op een geografisch territorium, vindt de Koerdische natievorming decentraal plaats, verspreid over meerdere staten, maar toch verbonden door gedeelde ervaringen en politieke praktijken.” Dat maakt het Koerdische eenwordingsproces tot een bijzonder onderwerp van onderzoek voor de politieke theorie, aldus Genç, en tegelijkertijd tot een aanwijzing voor toekomstige samenlevingsvormen in de 21e eeuw.
Wereldwijd autoritarisme, lokale tegenbeweging
Het autoritarisme van onze tijd – van China tot Rusland, van Turkije tot westerse democratieën – wordt gekenmerkt door machtsconcentratie en vervreemding. De Koerdische beweging is een vroege en zichtbare reactie op deze wereldwijde trend: “Wereldwijd nemen machteloosheid en frustratie toe. Te midden van deze mondiale vervreemding ontstaat nieuwe maatschappelijke energie en de Koerdische beweging is een van de eerste uitingen daarvan.” Dit proces is niet gepland, maar reactief, en juist daarin ligt zijn kracht.
Rojava als projectievlak voor collectieve angst
De situatie in Rojava heeft niet alleen politiek, maar ook emotioneel collectief verankerde reacties teweeggebracht: “Het gevoel was: als Rojava valt, valt alles.” Daaruit is het besef gegroeid dat de verdediging van Rojava tegelijkertijd een beschermend schild vormt voor de hele Koerdische beweging: van de autonomie van Başûr tot de politieke opleving in Rojhilat.
Vertrouwenscrisis ten opzichte van Turkije
Volgens Genç wijst de bevolking de verantwoordelijkheid voor de escalatie steeds meer aan Turkije toe, en niet alleen aan Syrië, de VS of Rusland: “Er heerst een emotioneel gevoel van breuk en de hoop op dialoog is ernstig beschadigd. Wat overblijft is wantrouwen.” Het vredesproces in Turkije wordt nu niet langer gezien als een echte kans, maar als een strategisch gecontroleerd proces zonder inhoud.
Nieuwe eisen aan politieke dialoog
Als er überhaupt nog een politiek proces mogelijk is, dan alleen als het tastbare resultaten oplevert: erkenning van rechten, institutionele participatie, garanties voor zelfbestuur. “Er zijn zichtbare stappen nodig. Anders wordt het proces niet als een oplossing gezien, maar als misleiding.” Volgens Genç wordt het politieke proces ook niet langer alleen in het kader van Turkije begrepen. De bevolking beschouwt zichzelf als onderdeel van een algemene Koerdische beweging die in vier delen met verschillende middelen hetzelfde doel nastreeft: “Voor veel Koerden is Turkije slechts een toneel in een breder proces dat betrekking heeft op rechten, waardigheid en status in alle vier delen van Koerdistan.”
Een nieuwe fase van politieke realiteit
Wat zich in Rojava en daarbuiten ontwikkelt, is een ingrijpende politieke verschuiving: een bedreigde minderheid is uitgegroeid tot een zelfbewuste, grensoverschrijdende politieke speler met groeiende invloed, maar ook met groeiende verantwoordelijkheid. “De eenheid die is ontstaan, is niet perfect, maar wel reëel. En ze verandert het politieke landschap.”
