- Noord-Koerdistan
De eerste solotentoonstelling van Sarya Melek Demir vertelt over een persoonlijke zoektocht. Na haar ontslag als lerares als gevolg van een noodverordening verhuisde de kunstenares naar Amed (tr. Diyarbakır), waar ze zich intensiever bezighield met haar Koerdische identiteit en culturele afkomst. Uit dit proces ontstond de tentoonstelling „Fîncanek Ax“ („Een kopje aarde“), die momenteel te zien is in de tuin van de Chaldeeuwse kerk.
De op papier uitgevoerde werken zijn grotendeels gemaakt met een bijzondere techniek: Demir gebruikt koffie als schildermiddel. In haar werken combineert ze vrouwenportretten, elementen uit de Koerdische cultuur, historische verwijzingen en motieven uit het dagelijks leven. Centraal staat daarbij de relatie tussen vrouw, herinnering en aarde.
Van ontslag naar artistieke zelfontdekking
Demir komt uit Kırşehir in Centraal-Anatolië en groeide op in een familie met een geschiedenis van gedeporteerde Koerden. Na haar ontslag uit het onderwijs brak voor haar een periode van ingrijpende veranderingen aan. „Die tijd was voor ons allemaal zwaar. We moesten in verschillende sectoren gaan werken om ons leven voort te zetten. Tegelijkertijd werd mijn band met de schilderkunst sterker”, vertelt ze.
Hoewel ze al sinds haar kindertijd geïnteresseerd was in kunst, heeft de ervaring van het beroepsverbod haar verlangen om te creëren alleen maar versterkt. De verhuizing naar Amed ging gepaard met een intensievere zoektocht naar haar eigen geschiedenis en identiteit.
“Toen ik mijn leven in Amed begon op te bouwen, werd de zoektocht naar mijn identiteit en cultuur intenser”, zegt Demir. Aanvankelijk liet ze zich inspireren door historische foto's en traditionele kleding van Koerdische vrouwen. Uit afzonderlijke werken ontstond uiteindelijk een hele serie.
Vrouwen als dragers van herinneringen
De vrouwenportretten vormen het middelpunt van de tentoonstelling. Demir, die zelf uit de vrouwenbeweging komt, beschouwt haar werken ook als verhalen over geleefde ervaringen. Deq-tatoeages, hoofddoeken, gelaatstrekken en blikken worden in haar beelden sporen van herinnering. De geportretteerde vrouwen zijn vaak gebaseerd op historische of documentaire foto’s, maar worden door de kunstenares opnieuw geïnterpreteerd.
„Ik heb geprobeerd de verhalen te vertellen die in de ogen van deze vrouwen te zien zijn”, zegt Demir. „Daarin gaan pijn, hoop en verzet hand in hand.” Vooral de expressiviteit van de gezichten sprak haar aan. De ogen zijn voor haar een plek waar persoonlijke en collectieve ervaringen samenkomen.
“Ik wilde de geur van de aarde met kunst verbinden”
De titel van de tentoonstelling verwijst naar het centrale motief van haar werk. “Fîncanek Ax” betekent in het Koerdisch “Een kopje aarde”. Voor Demir zijn vrouw en aarde nauw met elkaar verbonden. Beide staan voor leven, groei en continuïteit. Dit idee komt terug in talrijke mythologische verhalen – van Gaia en Demeter tot Kybele.
„De geur en de kleur van koffie doen me aan aarde denken“, legt de kunstenares uit. Daarom heeft ze bewust gekozen voor monochrome werken met koffie. „Ik wilde de geur van de aarde, haar kleur en de verbinding van de vrouw met het leven op één plek samenbrengen. Eigenlijk heb ik geprobeerd een kopje koffie en een kopje aarde in dezelfde herinnering te verenigen.“
Amed als ruimte van culturele diversiteit
Dat haar eerste solotentoonstelling in de tuin van de Chaldeeuwse kerk te zien is, beschouwt Demir eveneens als veelzeggend. Amed beschikt volgens haar over een sterk cultureel geheugen en een grote diversiteit, die artistieke productie mogelijk maakt en stimuleert.
Tegelijkertijd ziet ze nog steeds behoefte aan sterkere netwerken en gemeenschappelijke ruimtes voor kunstenaars. “Van theater en film tot muziek, er is hier een enorme culturele productie”, zegt ze. Juist op het gebied van de beeldende kunst zijn er echter meer plekken nodig waar kunstenaars met elkaar in contact kunnen komen en elkaar kunnen versterken.
Voor Demir is kunst daarbij niet alleen een uitdrukking van persoonlijke ervaringen. Ze ziet het ook als een mogelijkheid om herinneringen zichtbaar te maken, verhalen door te geven en verbindingen te leggen tussen verleden en heden.
