Sinds 2000 wordt 21 februari door een besluit van UNESCO gevierd als Internationale Dag van de Moedertaal. Het doel is om culturele diversiteit en meertaligheid wereldwijd te bevorderen. Hoewel symbolische toezeggingen toenemen, gaat het verlies aan taalkundige diversiteit echter onverminderd door.
Volgens een rapport van UNESCO dat in maart 2025 is gepubliceerd, worden er wereldwijd 8324 gesproken of gebarentalen gebruikt. Ongeveer 7000 daarvan worden nog actief gebruikt, maar slechts 351 dienen als onderwijstaal. Slechts 40 procent van de kinderen wereldwijd krijgt onderwijs in hun moedertaal. De organisatie waarschuwt dat er elke twee weken een taal uitsterft. Programma's voor taalbescherming en -revitalisering zijn daarom urgenter dan ooit.
De internationale taaldatabase Ethnologue komt tot vergelijkbare conclusies. Van de 7.159 talen die wereldwijd zijn geregistreerd, wordt ongeveer 44 procent als bedreigd beschouwd, waarvan vele met minder dan 1.000 sprekers. Tegelijkertijd domineren 20 grote talen, die door meer dan 3,7 miljard mensen – bijna de helft van de wereldbevolking – als moedertaal worden gesproken.
Onderwijs als sleutel
Taalkundigen en internationale organisaties wijzen het gebrek aan gebruik in het openbare leven en binnen het onderwijssysteem aan als de belangrijkste oorzaak van het verdwijnen van veel talen. Onderwijs in de moedertaal wordt beschouwd als een essentiële voorwaarde voor het behoud van taalkundige diversiteit. Hoewel veel meertalige staten onderwijs in meerdere talen aanbieden, blijven klassieke natiestaten vasthouden aan een eentalig beleid. Turkije wordt beschouwd als een van de meest opvallende voorbeelden.
Een eentalige constitutionele realiteit
In Turkije is Turks de enige officiële taal. Hoewel artikel 42 van de grondwet formeel het recht op onderwijs garandeert, verbiedt het expliciet het onderwijzen en instrueren van andere talen dan Turks in onderwijsinstellingen. Deze bepaling staat haaks op internationale verdragen die discriminatie in het onderwijs verbieden. Hoewel Turkije talrijke internationale verdragen heeft geratificeerd, zoals het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten van de VN en het Verdrag inzake de rechten van het kind, heeft het dit gedaan met voorbehouden ten aanzien van moedertaalonderwijs.
Turkije heeft ook het UNESCO-verdrag tegen discriminatie in het onderwijs niet ondertekend, dat staten verplicht om discriminerende wettelijke bepalingen af te schaffen en de taalrechten van minderheden te erkennen. Een andere bijzonderheid vloeit voort uit het Verdrag van Lausanne. Dit verdrag verleent niet-islamitische minderheden het recht om onderwijsinstellingen in hun eigen taal op te richten en te exploiteren, maar breidt dit recht niet uit tot islamitische bevolkingsgroepen. Als gevolg daarvan geniet een groot deel van de taalkundige diversiteit van het land geen institutionele bescherming.
Bedreigde talen in Turkije
Het exacte aantal talen dat in Turkije wordt gesproken, blijft onduidelijk; schattingen lopen uiteen van 20 tot 30 talen en dialecten. Volgens de UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger zijn drie talen al volledig uitgestorven: Ubykh, Mlahsô en Cappadociaans Grieks. Andere talen worden geclassificeerd als ernstig bedreigd of met uitsterven bedreigd, waaronder Turoyo (ook bekend als Surayt), Ladino, Gagauz, Romani, West-Armeens, Homshetsma, Laz, Pontisch Grieks, Abaza en Neo-Aramees. Adyghe, Abchazisch, Kabardisch en Kirmanckî (Zazakî) – een variant van het Koerdisch – worden geclassificeerd als “bedreigd” of “kwetsbaar”.
“Levende talen” als keuzevak
Pas in 2012 werd, als onderdeel van politieke hervormingen, het keuzevak “Levende talen en dialecten” geïntroduceerd. Sindsdien kan Koerdisch – in de varianten Kurmancî en Kirmanckî – worden gekozen als keuzevak in de klassen 5 tot en met 8. De uitvoering blijft echter controversieel. Taalverenigingen en deskundigen bekritiseren het feit dat zij nauwelijks bij het ontwikkelingsproces betrokken waren. Bovendien melden scholen regelmatig een tekort aan gekwalificeerde leraren, onvoldoende lesmateriaal en beperkte middelen.
Hoewel het aantal leerlingen dat Koerdisch als keuzevak kiest de afgelopen drie jaar is gestegen – van 23.000 (2023/24) tot 59.362 (2025/26) – schommelt het aantal nieuw aangestelde leraren aanzienlijk. Terwijl er in 2023 nog 50 vacatures werden gepubliceerd, daalde dit aantal in 2024 tot tien en in 2025 tot slechts zes.
Tussen erkenning en beperking
De discrepantie tussen de stijgende vraag en de beperkte institutionele steun benadrukt structurele spanningen. Hoewel de bescherming van taalkundige diversiteit internationaal wordt beschouwd als een mensenrechtenkwestie, blijft de implementatie ervan in Turkije beperkt door constitutionele en politieke grenzen. Tegen de achtergrond van wereldwijde waarschuwingen dat er elke twee weken een taal verdwijnt, wordt ook Turkije geconfronteerd met de vraag of zijn “levende talen” echt een toekomst hebben of geleidelijk uit het openbare leven zullen verdwijnen.
