Politicoloog en voormalig HDP-parlmentslid Hişyar Özsoy heeft de onderbreking van twee maanden na de bijeenkomst op Imrali van 27 maart in de context van regionale en binnenlandse ontwikkelingen geplaatst. De vertraging betekent niet noodzakelijkerwijs het einde van het lopende proces om een oplossing te vinden voor de Koerdische kwestie, aldus Özsoy. De Turkse staat probeert momenteel veeleer zijn positie te herzien in het licht van de ontwikkelingen in Syrië, Iran en de rest van de regio.
Tijdens de ongeveer vier en een half uur durende bijeenkomst op Imrali werden volgens de DEM-partij voor het eerst concrete tijdschema's besproken, zowel voor een wettelijk kader in verband met een mogelijke ontwapening van de PKK als voor kwesties betreffende de status en de arbeidsomstandigheden van de Koerdische vertegenwoordiger Abdullah Öcalan. Toch zijn er in de daaropvolgende twee maanden geen verdere gesprekken gevoerd.
Regionale oorlog verandert de prioriteiten van Ankara
Özsoy noemt de gespannen situatie in de regio als een belangrijke reden voor de vertragingen. De oorlog tussen Iran, Israël en de VS en het gevaar van een verdere escalatie zouden de prioriteiten van de Turkse leiders op het gebied van veiligheidsbeleid hebben verschoven. “Niemand kan op dit moment met zekerheid voorspellen hoe de conflicten tussen Iran, Israël en de VS zich zullen ontwikkelen”, aldus Özsoy. In een dergelijke situatie ligt het voor de hand dat veiligheidskwesties binnen het staatsapparaat meer op de voorgrond treden.
Tegelijkertijd benadrukte hij dat buitenlands en binnenlands beleid in deze kwestie nauw met elkaar verweven zijn. Welke discussies er binnen de veiligheidsbureaucratie worden gevoerd, is van buitenaf weliswaar moeilijk te beoordelen. De huidige ontwikkelingen hebben echter duidelijk invloed op politieke beslissingen in Ankara.
De staat kiest voor een afwachtend beleid
Volgens Özsoy is dit geen nieuw patroon. Al in eerdere fasen van regionale omwentelingen heeft de Turkse staat op vergelijkbare wijze gereageerd. “Het staatsapparaat volgt in dergelijke situaties vaak de reflex: eerst moet het regionale beeld duidelijk worden”, legde hij uit. Met name mogelijke veranderingen langs de as Syrië-Irak-Iran worden in Ankara met grote aandacht gevolgd.
De Turkse leiders vrezen dat politieke omwentelingen in de buurlanden de Koerdische kwestie nog meer tot een regionale veiligheids- en machtsfactor zouden kunnen maken. In plaats van snelle politieke of juridische maatregelen wordt daarom vaak de voorkeur gegeven aan een afwachtende houding. Özsoy had kritiek op deze houding. Juist kwesties als democratisering en een juridische oplossing voor de Koerdische kwestie mogen niet blijvend afhankelijk worden gemaakt van regionale ontwikkelingen.
Onenigheid binnen het staatsapparaat?
Naast de regionale factoren acht Özsoy ook uiteenlopende standpunten binnen het machtsapparaat mogelijk. Het is denkbaar dat er tussen regeringspartijen, veiligheidsbureaucratie en verschillende politieke actoren geen volledige eensgezindheid bestaat over de reikwijdte van mogelijke stappen. “Het zou kunnen dat er binnen de staat geen volledige consensus is ontstaan”, zei hij. Vooral bij onderwerpen als wetshervormingen, veranderingen in het strafrecht, een uitbreiding van de politieke speelruimte of het beëindigen van het beleid van gedwongen bestuur ziet de staat blijkbaar het gevaar om beslissingen te nemen die moeilijk ongedaan kunnen worden gemaakt. Daarom wordt eerst getest hoe de samenleving en instellingen op mogelijke veranderingen zouden reageren.
Erdoğan tussen conflictoplossing en nationalistische druk
Özsoy beschouwt ook de binnenlandse politieke afwegingen van president Recep Tayyip Erdoğan als een belangrijke factor. Gezien de regionale crises zou hij het proces volledig onder controle willen houden en in de tijd willen uitrekken. Tegelijkertijd moet Erdoğan rekening houden met de reacties van nationalistische kiezersgroepen. Hoewel MHP-leider Devlet Bahçeli zich in zijn publieke uitspraken herhaaldelijk heeft uitgesproken voor snelle stappen, moet Erdoğan uiteindelijk de politieke kosten van mogelijke veranderingen in de berekening meenemen. “Erdoğan wil enerzijds stabiliteit en een einde aan de gewapende conflicten, anderzijds wil hij voorkomen dat hieruit een snel democratisch onderhandelingsproces ontstaat”, aldus Özsoy.
De Koerdische kwestie is al lang een regionaal thema
Özsoy benadrukte in het bijzonder de toenemende internationale dimensie van de Koerdische kwestie. Ankara bekijkt de ontwikkelingen niet langer alleen door de bril van de binnenlandse politiek, maar plaatst ze in het kader van grotere regionale machtsverschuivingen. “Voor de staat is de Koerdische kwestie vandaag de dag niet langer alleen een kwestie van binnenlandse veiligheid, maar een kwestie van regionale machtsverhoudingen”, verklaarde hij. Daarbij spelen het beleid van de VS in Syrië, de toekomst van Iran, de strategie van Israël en de houding van Europese staten een belangrijke rol. Ankara probeert deze ontwikkelingen gezamenlijk te beoordelen en daaruit politieke conclusies te trekken.
Van bijzonder belang is de toekomst van de Koerdische actoren in Syrië. Het integratieproces daar verloopt nog steeds traag. Zolang de politieke vooruitzichten voor de Koerden in Syrië en mogelijk ook in Iran niet duidelijker zijn, zal Ankara ingrijpende beslissingen waarschijnlijk blijven uitstellen.
De bijeenkomst op Imrali op 27 maart
Özsoy noemde de inhoud van het gesprek op Imrali op 27 maart opmerkelijk. “Voor het eerst werden zowel de noodzakelijke wettelijke regelingen voor een ontwapening van de PKK als vragen over de status van de heer Öcalan concreet besproken en in een tijdschema geplaatst”, zei hij. Des te opvallender was het dat er twee maanden lang geen verdere gesprekken op de bijeenkomst volgden. Hoewel er sprake was van vooruitgang, kwam het proces aanvankelijk niet verder. Ook de recente boodschappen van Abdullah Öcalan benadrukten opnieuw de urgentie van verdere stappen.
De komende weken zouden wel eens doorslaggevend kunnen zijn
Ondanks alle vertragingen ziet Özsoy op dit moment geen reden om aan te nemen dat het proces is mislukt. Hij beschouwt de afgelopen maanden veeleer als een fase van heroverweging. De staat probeert blijkbaar te verduidelijken met welke politieke instrumenten mogelijke overeenkomsten kunnen worden geïmplementeerd en onder welke regionale voorwaarden dit moet gebeuren. “Ik zie dit eerder als een herwaardering dan als een blokkade”, aldus Özsoy. Het zal nu van cruciaal belang zijn of er in de komende weken concrete politieke stappen volgen. Volgens zijn inschatting zal binnen de komende één tot anderhalve maand blijken of het parlement bereid is om dergelijke initiatieven op gang te brengen.
