De terugtrekking van de Amerikaanse en internationale coalitietroepen uit Irak, de inspanningen van Bagdad om gewapende groeperingen onder staatscontrole te brengen en het centrale leger te versterken, geven de veiligheidsstructuur van het land een nieuwe vorm. Terwijl Irak op zoek is naar een nieuw veiligheids evenwicht, is Shengal (Sinjar) – dat na de aanvallen van DAESH eigen verdedigings- en bestuursmechanismen heeft ontwikkeld – naar voren gekomen als een van de belangrijkste kwesties in deze transformatie.
De status van Shengal, de veiligheid van de Yezidi’s en de toekomst van hun zelfverdedigingstroepen zijn niet alleen nauw verbonden met het veranderende veiligheidsbeleid van Bagdad, maar ook met de machtsverhoudingen tussen regionale actoren. Journalist Hîwa Hemrînî zei dat de eisen van de yezidi’s verder gaan dan administratieve of politieke regelingen: „De Yezidi’s eisen een systeem dat hun bestaan beschermt en hen in staat stelt dit verder te ontwikkelen.”
Hemrînî benadrukte dat de toekomst van Shengal moet worden aangepakt op basis van een oplossing die het voortbestaan van de Yezidi’s garandeert. Hij sprak met ANF Nieuwsagentschap over de gesprekken tussen Shengal en Bagdad, de eisen van de Yezidi’s, de onderhandelingen tussen Ankara en Bagdad over Bashiqa en de veranderende veiligheidsarchitectuur van Irak.
De recente gesprekken tussen Shengal en Bagdad, met name de bijeenkomst op 11 september tussen premier Ali Zeydi, de YBŞ (Verzetseenheden van Shengal) en vertegenwoordigers van de Yezidi’s, lijken een nieuwe fase in te luiden voor de toekomst van Shengal. Over welke concrete kwesties is tijdens deze gesprekken overeenstemming bereikt?
Om de inhoud en de uitkomst van de door u genoemde bijeenkomst goed te kunnen beoordelen, moeten twee fundamentele punten in herinnering worden gebracht. Ten eerste streeft de Yezidische gemeenschap al geruime tijd naar democratische onderhandelingen met Bagdad. Er werden tientallen bijeenkomsten gehouden met regeringen die aan de regering van Ali Zeydi voorafgingen, en er werden talrijke voorstellen voor een oplossing ingediend. De Iraakse regering behandelde de status van Shengal en de existentiële problemen waarmee de Yezidische gemeenschap te maken heeft echter consequent als een militaire en inlichtingenzaak. Zij beschouwde een eeuwenoude gemeenschap als de Yezidi’s als een „veiligheidsprobleem”.
Druk en chantage door de Turkse staat en de Koerdische Democratische Partij (KDP) tegen de Iraakse centrale regering hebben deze benadering nog verder versterkt. We zien nu een gedeeltelijke verschuiving in dit beleid, dat zich heeft ontwikkeld onder invloed van het „Vrede- en Democratische Samenlevingsproces“ dat is geïnitieerd door de Koerdische volksleider Abdullah Öcalan.
Ten tweede zijn de besprekingen tussen Bagdad en Shengal niet alleen belangrijk voor de toekomst van Shengal, maar ook voor die van Bagdad. Irak wordt onder de regering van Ali Zeydi hervormd, en een van de meest cruciale kwesties waarmee de regering wordt geconfronteerd, is de aanwezigheid van niet-statelijke gewapende groeperingen. Irak moet nog een model ontwikkelen om deze kwestie op te lossen, en de zaak blijft voorlopig onopgelost. Juist hier krijgen de gesprekken tussen Bagdad en Shengal een grotere betekenis: zal Shengal een model voor een oplossing voortbrengen, of juist een model voor conflict? Bagdad wil in wezen een model voor een oplossing ontwikkelen en dit aan heel Irak voorleggen. Volgens informatie die wij hebben verkregen, heeft premier Ali Zeydi dit ook tot uitdrukking gebracht tijdens zijn laatste ontmoeting met de delegatie uit Shengal.
Het centrale thema van de bijeenkomst was ongetwijfeld de status en de toekomst van de Yezidische verdedigingsstrijdkrachten in Shengal, namelijk de Verzetseenheden van Shengal (YBŞ), de Vrouweneenheden van Shengal (YJŞ) en de Êzidxan Asayish-strijdkrachten. Voorafgaand aan de ontmoeting met Ali Zeydi voerde de delegatie uit Shengal meerdere dagen lang gesprekken met de Iraakse veiligheidsinstanties. Uit de afsluitende ontmoeting met de premier bleek dat deze reeks gesprekken tot een positief resultaat had geleid.
De delegatie uit Shengal hield vol dat een zelfverdedigingsmacht essentieel was om het sociale voortbestaan van de Yezidi’s te beschermen en dat deze macht zodanig moest worden ingezet dat zij de Yezidische gemeenschap kon beschermen, terwijl er ook een gezamenlijk mechanisme met het Iraakse leger kon worden ontwikkeld. De bijeenkomst werd afgesloten zonder dat er van Iraakse zijde ernstige bezwaren tegen dit standpunt werden geuit. Er werd gezamenlijk overeengekomen dat de details over de wijze waarop de zelfverdedigingstroepen van Shengal in het Iraakse leger zouden worden geïntegreerd, zouden worden vastgesteld aan de hand van veldonderzoek door een gezamenlijke commissie.
Betekent integratie in Shengal dat de YBŞ en YJŞ worden opgenomen in de Iraakse veiligheidsinstanties met behoud van hun eigen commandostructuren en organisatiestructuren, of wordt er gedacht aan individuele opname in de Iraakse veiligheidsinstanties?
Democratische integratie heeft voor Shengal een andere en specifieke betekenis dan voor andere gebieden, zoals de yezidische gemeenschap vaak benadrukt. De Yezidi’s zijn een volk dat al sinds jaar en dag onder de dreiging van genocide leeft. Integratie moet daarom niet worden begrepen binnen een eng militair, politiek of administratief kader, maar op historische, sociale en culturele gronden.
De verdedigingsmachten van de Yezidische gemeenschap zijn structuren die zich hebben ingezet om het voortbestaan van de Yezidi’s te beschermen; ze zijn ontstaan te midden van de hel van de ISIS-aanvallen en hebben betekenis gekregen door de ervaringen van Yezidische vrouwen die op slavenmarkten werden verkocht. Zo’n verdedigingsmacht kan de betekenis van haar bestaan niet behouden door simpelweg individuele soldaten of politieagenten te worden. De delegatie uit Shengal heeft dit punt ook aan de orde gesteld tijdens haar gesprekken met Bagdad. Er ontstond een gemeenschappelijk inzicht dat deze strijdkrachten moeten worden geïntegreerd in het Iraakse leger en andere veiligheidsinstellingen op een manier waarbij hun eigen organisatiestructuur en identiteit behouden blijven.
Noch de verdedigingsmachten van Shengal, noch de Yezidische gemeenschap zouden een andere aanpak accepteren. De precieze methoden, mechanismen en procedures voor deze integratie zullen echter worden vastgesteld door middel van veldwerk door de gezamenlijke veiligheidscommissie.
Is tijdens de gesprekken ook gesproken over de toekomst van het model van het Autonome Bestuur van Shengal? Wat willen de Yezidi’s en andere gemeenschappen in Shengal eigenlijk? Wat zijn hun verwachtingen en eisen?
Voor zover wij hebben kunnen nagaan en op basis van de informatie die wij hebben verkregen, stond het model van autonoom bestuur niet centraal in de besprekingen. De delegatie uit Shengal benadrukte echter wel dat de instellingen die de yezidische gemeenschap in de afgelopen 12 jaar, sinds de periode van de Ferman (de genocide in Shengal), heeft opgericht, moeten blijven bestaan.
Er is hier een belangrijk punt dat de aandacht verdient. De Iraakse grondwet kent inderdaad bepaalde rechten toe aan autonome lokale besturen. Zij biedt met name een grondwettelijke basis voor een zekere mate van autonomie die culturele en religieuze gemeenschappen in staat stelt hun bestaan te behouden. De afgelopen tien jaar heeft de Yezidische gemeenschap al haar voorstellen voor een oplossing opgesteld met verwijzing naar deze grondwettelijke rechten. De in de Iraakse grondwet vastgelegde grondrechten zijn tot nu toe echter niet erkend voor de Yezidische gemeenschap en Shengal. Met name de artikelen 122 en 123 van de Iraakse grondwet voorzien in ruime lokale autonomie zonder dat daarvoor de oprichting van een federale regio vereist is.
Zowel de Yezidische gemeenschap als andere volkeren en religieuze gemeenschappen die in Shengal wonen, stellen dat Shengal een erkende status moet krijgen op basis van de uitoefening van dit grondwettelijk recht. De yezidi’s zien dit niet louter als een eis voor een bestuurlijke of politieke structuur. Zij beschouwen het als een cruciale kwestie om een einde te maken aan de geschiedenis van de fermans en een nieuwe geschiedenis van vrij bestaan te schrijven.
Kortom, de Yezidi’s eisen en strijden voor een systeem dat hun bestaan beschermt en hen in staat stelt dit verder te ontwikkelen.
De plannen van Bagdad om wapens onder het staatsmonopolie te brengen en veiligheidsbeslissingen te centraliseren, staan hoog op de agenda van het land. Shengal bevindt zich echter in een andere positie, omdat het na de genocide door ISIS zijn eigen verdedigings- en veiligheidsmechanismen heeft opgezet. Denkt u dat Bagdad voldoende rekening houdt met deze historische en sociale dimensie?
Het korte en duidelijke antwoord is nee. Het loont echter de moeite om deze realiteit nader te onderzoeken. Vanaf de ineenstorting van het Ottomaanse Rijk en de oprichting van Irak als moderne natiestaat tot op de dag van vandaag is de benadering van Bagdad ten aanzien van Shengal en de Yezidi’s gebaseerd geweest op ontkenning en assimilatie.
Vanaf het begin van de jaren dertig werden pogingen ondernomen om de Yezidi’s onder controle te brengen door middel van verplichte militaire dienst. Het arabiserings- en islamiseringsbeleid werd in de jaren zestig onder het Baath-nationalisme geïntensiveerd. In de jaren zeventig werden de yezidi’s verdreven van de heilige berg Shengal en hervestigd op de vlakten in kampen die leken op dorps- en stadsprojecten. De genocide die in 2014 door ISIS werd gepleegd, was in feite een gevolg van dit eeuwenlange beleid.
Al een eeuw lang beschouwt Irak Shengal consequent als een militair gebied en de Yezidische gemeenschap als een bevolkingsgroep die „gedisciplineerd en geassimileerd moet worden”. Wil Bagdad Shengal en de Yezidi’s goed begrijpen en een beleid ontwikkelen dat is gebaseerd op hun historische en sociale realiteit, dan moet het eerst een eeuw moderne Iraakse geschiedenis herzien en zijn relatie met de Yezidi’s opnieuw definiëren op basis van democratische eenheid. Hoewel er momenteel wordt gesproken over een kader voor een oplossing, is dit grotendeels gebaseerd op de huidige omstandigheden, en moet ook worden erkend dat dit kader kan veranderen afhankelijk van het verloop van militaire en politieke ontwikkelingen.
Waarom wordt het Shengal-akkoord van 2020 door de Yezidi’s afgewezen? Is het model dat Bagdad vandaag de dag voorstelt voor de toekomst van Shengal werkelijk anders dan dat akkoord, of is het een nieuwe versie van dezelfde aanpak?
Er is veel gezegd over het akkoord van 9 oktober 2020. Het akkoord werd ondertekend tussen Bagdad en Erbil (Hewlêr), waarbij ook de Turkse staat betrokken was, en kwam tot stand onder aanmoediging en toezicht van internationale mogendheden. Het transformeerde in feite de Ferman van 2014 in een politiek akkoord. De yezidi’s beschouwden het akkoord dan ook als een voortzetting van de Ferman.
De overeenkomst werd gevolgd door zware aanvallen op de yezidi’s en Shengal. Tientallen vooraanstaande Yezidi-leiders werden het doelwit van gezamenlijke aanvallen door de KDP en de Turkse staat. De heilige berg Shengal werd tientallen keren gebombardeerd door gevechtsvliegtuigen. Bagdad legde Shengal gedurende deze hele periode ook een strenge militaire, politieke, economische en sociale blokkade op. Die blokkade duurt tot op de dag van vandaag voort, zelfs nu er over een oplossing wordt onderhandeld.
De gesprekken die nu met Bagdad worden gevoerd, zijn bedoeld om verder te gaan dan de overeenkomst van 9 oktober 2020. Dat kan worden gezegd vanuit het perspectief van Shengal en de Yezidi’s. Of Bagdad daadwerkelijk een model heeft om voor te stellen voor de toekomst van Shengal, blijft echter een serieuze vraag.
Bagdad wordt geconfronteerd met een aantal urgente en ernstige kwesties en crises, en de modellen die het overweegt, zijn grotendeels gericht op onmiddellijke oplossingen. Kan Bagdad de Yezidi’s vanuit een historisch en sociaal perspectief bekijken en een mentaliteitsverandering teweegbrengen? Dat blijft een grote vraag. De Yezidi’s willen een nieuwe relatie met de Iraakse staat opbouwen op basis van democratische eenheid. Irak wil daarentegen een van de vele opgestapelde militaire en politieke dossiers afsluiten. Dat is, althans voorlopig, de situatie.
Te midden van deze discussies werd bekendgemaakt dat de Turkse basis Bashiqa-Zilkan aan Irak zou worden overgedragen, naar aanleiding van de ontmoeting tussen Erdoğan en Ali Zeydi tijdens de Algemene Vergadering van de VN. Waarom wil Turkije deze basis nu overdragen, en wat eist het in ruil daarvoor?
Turkije heeft honderden militaire bases en buitenposten in Zuid-Koerdistan. De Bashiqa-basis is om verschillende redenen bijzonder belangrijk. Het is een basis waar duizenden salafistisch-jihadistische huurlingen zijn getraind, die een bedreiging vormen voor de Yezidi’s van Shengal, Mosul en de regio Shekhan (Şêxan). De sluiting van deze basis is ongetwijfeld belangrijk. De basis in Bashiqa werd echter tijdens de door u genoemde besprekingen in New York aangevoerd als middel om druk uit te oefenen op Irak.
Ten eerste wil de Turkse staat niet dat de besprekingen tussen Shengal en Bagdad uitsluitend op bilaterale basis plaatsvinden. Het wil voor zichzelf een rol in deze kwestie behouden en streeft op deze manier naar een plaats aan de onderhandelingstafel.
Ten tweede beschikt de Turkse staat over honderden bases en militaire controleposten in Zuid-Koerdistan, die hij zou moeten ontruimen. Er is ter plaatse geen enkele aanwijzing dat hij van plan is zich daaruit terug te trekken. Door te onderhandelen over een belangrijke basis als Bashiqa probeert hij zijn bredere bezetting van de regio te verzachten en van de agenda te halen. Met andere woorden, hij probeert op deze manier de discussie over zijn positie als bezettingsmacht te beperken.
In het kader van de Shengal-Bagdad-besprekingen probeert Turkije ook, voor zover mogelijk, de positie van de Yezidische verdedigingsstrijdkrachten in te perken en te verzwakken.
De overdracht van Bashiqa wordt aan het publiek gepresenteerd als „versterking van de soevereiniteit van Irak“. Dezelfde overeenkomst heeft echter ook aanleiding gegeven tot discussies over een mogelijke ruil: „Shengal in ruil voor Bashiqa“. Wat voor soort afspraken zijn er volgens u tot stand gekomen tussen Ankara en Bagdad?
De betrekkingen tussen Ankara en Bagdad zijn steeds meer in het voordeel van Ankara verschoven, met name onder de regeringen van Kadhimi en Sudani. Ankara heeft een aantal strategische hefbomen ingezet, met name water- en energiebronnen, om druk uit te oefenen op Bagdad en de stad op één lijn te brengen met zijn regionale beleid. De betrekkingen tussen Bagdad en Ankara worden dan ook minder bepaald door een democratische verstandhouding dan door het beleid van chantage en dreigementen van Ankara.
Het is nog niet duidelijk of deze relatie onder de regering van Ali Zeydi zal veranderen. De vermeende ruil „Shengal in ruil voor Bashiqa“ is in feite een voorbeeld van het bredere Turkse beleid van druk en chantage op meerdere terreinen. Turkije blijft kwesties waarvoor het duidelijke verantwoordelijkheden en verplichtingen draagt – met water als het meest voor de hand liggende voorbeeld – gebruiken als pressiemiddel om druk uit te oefenen op Bagdad.
Dit proces valt ook samen met de terugtrekking van de VS uit Irak, de herstructurering van de Peshmerga-strijdkrachten en plannen om gewapende groeperingen onder staatscontrole te brengen. Wat voor soort veiligheidssysteem wordt er in Irak opgebouwd, en welke rol is voor Shengal weggelegd in deze nieuwe verhoudingen?
Dit is een zeer breed vraagstuk. De gehele militaire en politieke structuur van zowel Irak als Zuid-Koerdistan is aan het veranderen. Dit houdt ongetwijfeld verband met de huidige fase van de Derde Wereldoorlog. Hoewel Irak dit proces afschildert als het „vestigen van nationale soevereiniteit”, blijft het onduidelijk waarmee Irak uiteindelijk te maken zal krijgen.
Irak heeft lange tijd een veiligheidsstructuur in stand gehouden die steunde op milities. Er wordt nu gesproken over het afstappen van dit model en het versterken van het centrale leger. Het centrale leger blijft echter aanzienlijk zwak, zowel wat betreft de kwaliteit van het personeel als de militaire technologie, en het beschikt niet over luchtverdedigings- en aanvalssystemen. In een tijd waarin nieuwe militaire doctrines, ondersteund door kunstmatige intelligentie, worden besproken, ruimteoorlogvoering op de agenda staat en de regio in een hevig conflict is verwikkeld, blijft het hoogst onzeker of Irak een effectief veiligheidssysteem kan opbouwen.
De situatie is nog ernstiger voor Zuid-Koerdistan. De 35 jaar oude militaire en politieke structuur die na de Golfoorlog van 1991 is ontstaan, is aan het veranderen. Het gaat niet alleen om de verwijdering van enkele Patriot-luchtverdedigingssystemen uit Erbil. De VS en de internationale coalitie trekken de veiligheidsparaplu terug die zij 35 jaar lang boven Zuid-Koerdistan hebben geboden.
Hoewel politieke krachten in Zuid-Koerdistan via het project proberen te reageren om de Peshmerga-troepen te verenigen, moeten zij dit proces verder uitbouwen en een nieuwe defensiestrategie ontwikkelen die gebaseerd is op nationale eenheid.
De leider van het Koerdische volk, Abdullah Öcalan, heeft in dit verband eveneens historische oproepen gedaan.
Shengal maakt, zoals bekend, administratief deel uit van Mosul en valt onder het toepassingsgebied van artikel 140. Het is daarom een gebied waarop zowel de Iraakse centrale regering als de Regionale Regering van Koerdistan (KRG) aanspraak maken, waarbij beide ernaar streven het onder hun bestuurlijke gezag te brengen.
Als de KDP de Yezidi’s tijdens de Ferman niet alleen had gelaten om de genocide het hoofd te bieden, en als zij vervolgens niet samen met de Turkse staat had deelgenomen aan aanvallen waarbij tientallen vooraanstaande yezidi-figuren het leven lieten, zou Shengal nu wellicht met de KRG onderhandelen in plaats van met Bagdad. Door haar beleid vóór, tijdens en na de Ferman heeft de KDP de banden van Shengal met Zuid-Koerdistan verzwakt.
Of deze situatie in de toekomst zal veranderen, blijft onduidelijk. Voorlopig streeft Shengal er echter naar om zijn fundamentele problemen op te lossen via onderhandelingen met Bagdad.
Bron: ANF
